Wachtwoord vergeten?
VSI Boekje Waterdicht Verhaal (2003)
Grootte 1.2 MB - Bestandstype application/pdf
Click here to get the file
Full screen
Een waterdicht verhaal
over brandbeveiliging
Een waterdicht verhaal over brandbeveiliging
HIEr wEl
HIEr wEl
HIEr wEl
HIEr wEl
Dit boekje biedt u op beknopte wijze inzicht in de diverse
vormen van brandbeveiliging. U krijgt de heldere feiten en
de harde cijfers, zonder uitputtende verhandelingen.
Met name sprinklers komen ruim aan bod, onder meer aan
Sprinklers
de hand van verschillende praktijkvoorbeelden en tips.
Feiten, cijfers en meningen.
Een uitgave van de Vereniging Sprinkler Installateurs.
www.sprinkler.nl
HIEr wEl
HIEr wEl
5 e
geheel herziene druk
HIEr nIEt
HIEr nIEt
5e geheel herziene druk, november 2003
1e druk
september 1996
2e herziene druk april 1998
3e herziene druk juli 2000
4e herziene druk oktober 2002
Inhoud
Voorwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
1 Brandbeveiliging moet. Maar hoe? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
2 Het Bouwbesluit en de rol van sprinklers . . . . . . . . . . . . . . . . 8
3 Van 135 meter hoog tot 20 meter diep . . . . . . . . . . . . . . . 14
4 ”Sprinklers werken al door
in de voorlopige ontwerpen.”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
5 Waarom sprinklers? En voor welke prijs? . . . . . . . . . . . . . . 26
6 Voor elk gebouw een passend sprinklersysteem . . . . . . 30
7 Als ’t erop aankomt: de feiten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
8 Wie installeert het systeem? Wie inspecteert? . . . . . . . . . 40
Sponsors . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
Indien nieuwe statistieken en cijfers beschikbaar komen,
Bedrijfsverzamelgebouw, Helmond
dan vindt u deze op onze website: www.sprinkler.nl
Nieuwbouwproject, opgedeeld in vier units van elk 6.000 m2,
gescheiden door branddeuren. Door de sprinklerinstallatie
Op verschillende plaatsen in dit boekje treft u tips en
(eis van de plaatselijke brandweer) genieten huurders meer vrij
voorbeelden van sprinklerbeveiliging in de praktijk aan.
heid bij de inrichting. Omgerekend naar de prijs per vierkante
meter, vroeg de installatie relatief weinig extra investering.
1
Voorwoord
Brandbeveiliging staat sterk in de belangstelling. Dat is niet verwonderlijk als we weten
welke gevolgen een brand kan hebben. Met als trieste dieptepunten de gevallen waarin
dodelijke slacht offers en zwaargewonden vallen te betreuren. Goede beveiliging is daarom
noodzakelijk, overal waar vuur gevaar voor mensen kan opleveren. En niet alleen daar. Wat
te denken van schade aan uiterst kostbare, gevoelige apparatuur? Het effect van branden
in on vervangbare, historische panden? In magazijnen met uiterst brand bare materialen?
Welbeschouwd is brandbeveiliging aan de orde in nagenoeg alle bouwwerken.
In dit boekje ligt de nadruk op brandbeveiliging met behulp van sprinklerinstallaties.
De snelste en meest effectieve vorm van brandbeveiliging, zoals uit de cijfers en feiten blijkt.
Vragen als ‘Hoe werkt een sprinkler?’ en ‘Waar wel en waar niet?’ krijgen hier een antwoord,
terwijl ook het installatieproces en de kwaliteitsbewaking worden uiteengezet.
Installatie van sprinklers heeft ook vaak andere gunstige effecten. Volgens het gelijk waardig
heids principe (Bouwbesluit) kunnen langere vluchtroutes en grotere brandcompar ti menten
worden toegestaan. Speciale bouwvormen (zoals atria) worden mogelijk. En verze keraars zijn
doorgaans genegen de hogere graad van beveiliging te verdisconteren in de premies.
Dit boekje is alweer aan zijn vijfde druk toe. Dit geeft aan dat het in een behoefte
voorziet. Het is een geheel herziene druk geworden, aangezien er ook in de wereld van de
sprinklers en brandbeveiliging tal van ontwikkelingen zijn. De toegenomen aandacht voor
eisen en vergunningen vindt ook hier zijn weerklank. Wat betreft kwaliteitsgarantie en hand
having verschilt deze uitgave dan ook aanzienlijk van de vorige. Ook op veel andere punten is
er in belangrijke mate vernieuwd, aangevuld of gewijzigd.
Ongewijzigd is het uitgangspunt van een beknopt, handzaam boekwerkje over sprinklers,
bestemd voor alle betrokkenen bij het bouwproces: opdrachtgevers, architecten, adviseurs,
verzekeraars, brandweer en andere belanghebbenden. Met snelle, toegankelijke informatie,
zonder uitputtende verhandelingen. Heeft u specifieke vragen? Dan kunt u terecht bij de
erkende installateurs (pagina 43).
‘t Is natuurlijk te hopen dat er helemaal niets vlam vat. Ontstaat er echter ergens vuur, dan
is een sprinklersysteem het beproefde middel om slachtoffers te voorkomen en de schade te
beperken. Vanuit die gedachte wens ik u een nuttig en zinvol gebruik van deze uitgave.
Ministerie van VROM, Den Haag
In verband met het grote gevaar van brandoverslag was de ‘open’
atriumbouw van dit complex met zeventien boven grondse bouw
lagen en twee ondergrondse parkeerkelders alleen mogelijk door
toepassing van sprinklerbeveiliging. Het gaat hier om een combinatie
Rob Hartgerink
van een preaction, een normaal en een droog systeem.
Voorzitter Vereniging Sprinkler Installateurs (VSI)
2
3
Brandgevaar zit soms letterlijk in een klein hoekje. Een
1
smeulende sigarettenpeuk kan het begin zijn van een grote
vuurzee. Kortsluiting in een meterkast heeft meer dan eens
Brandbeveiliging moet. Maar hoe?
geleid tot verlies van complete bedrijfshallen. Dergelijke
ge varen worden soms gebagatelliseerd: ”Dat kan bij ons niet,
dit gebouw is onbrandbaar.” Wie zo denkt, komt bedrogen
uit. Zelfs in bouwwerken opgetrokken uit beton kunnen
hevige branden woeden, omdat in deze gebouwen vaak veel
(brand bare) kunststoffen worden toegepast. Bovendien is de
inventaris (meubels, papier, apparatuur) zo goed als altijd
brandbaar. Kortom, het is een illusie om te denken dat een
bedrijfsom geving van zichzelf vrij is van brandgevaar.
Na een brand ... In het meest rampzalige geval kost een
brand men sen levens. Gelukkig behoort zo’n doemscenario in
Nederland tot de uitzonderingen. Toch hebben tal van bran
den grote ge volgen. Niet alleen vanwege de materiële schade,
maar door de zaken ‘eromheen’. Doordat een getroffen bedrijf
tijdelijk niet kan produceren, lopen klanten weg. In de hui
dige tijd van justintime kan een gat van een paar dagen al
desas treus zijn. Brandschade aan een kleine schakel van een
grote productie lijn kan hierdoor onevenredig zwaar door
werken. In de detail han del kan men er ook van meepraten.
Consumen ten die toe zijn aan een nieuwe tent wachten echt
geen weken tot de dichtst bijzijnde campingzaak na een brand
weer de deuren opent.
Veel bedrijven komen de klap niet te boven Een
grote brand is voor meer dan de helft van de bedrijven fataal;
ze gaan direct dan wel binnen 3 jaar failliet. Met name het
tijdverlies door nieuwbouw breekt ze op. Lange levertijden op
machines doen zich eveneens gelden.
Ook met het oog op de continuïteit van een onderneming is
adequate brandbeveiliging dus van groot belang.
In de Verenigde Staten zijn in gebouwen met een hoog risico
FloraHolland, Rijnsburg
sprinklerinstallaties vaak verplicht; ongeveer 90% van de
Het grootste gecertificeerd gesprinklerde object van Nederland.
hotels en motels in de VS is gesprinklerd. Sommige Ameri
Het totale bebouwd oppervlak van 275.000 m2 is volledig
kaanse staten bieden universiteiten leningen met lage rentes
gesprinklerd met circa 40.000 sproeikoppen.
aan ten behoeve van de installatie van sprinklers.
1
1
4
5
Hoe kijkt de verzekeraar er tegenaan? Brandbe veili
nen deze instellingen meehelpen om een doelmatig plan op
ging is uiterst belangrijk. Zo zien ver ze keraars het ook. Sterker
te stellen.
nog, vaak komen de verzekerings maat schappijen met speciale
Voorkomen is beter: rookverboden in bepaalde ruimten
wensen, bijvoorbeeld ten aanzien van de maximale comparti
en het verplicht gebruik van vlamdovende prullenbakken
mentgrootte en de te gebruiken bouw materialen. Wordt
be horen ook tot de organisatorische maatregelen. Evenals
niet aan deze wensen voldaan, dan wordt er niet verzekerd,
een verbod op plaatsing van vuilcontainers tegen het
of al leen tegen hoge premies. Het treffen van voorzieningen
gebouw. Een brand in zo’n container leidde er ooit toe dat in
voor brandbeveili ging kan anderzijds be tekenen dat lagere
Hengelo (O.) een heel winkelcentrum in de as werd gelegd.
verzeke rings premies in rekening worden gebracht.
3. Signalering
Welke soorten brandbeveiliging? Brandbeveiliging kan
Hoe eerder de brandweer weet dat er een brand is, des
grofweg in vier categorieën worden onderverdeeld:
te beter. Kennis van de precieze plaats van de brandhaard is
ook belangrijk voor een doelmatige inzet van blusmateriaal.
1. Bouwkundig
Met een brandmeldsysteem wordt de brandweer snel op de
Alle bouwkundige eisen zouden gemakkelijk terug te
21%
17%
hoogte gebracht. Dat kan via automatische brandmelders die
vin den moeten zijn in het Bouwbesluit en de bijbehorende
1%
reageren op rookontwikkeling, temperatuurstijging of straling.
3%
NENnor men. Dat valt in de praktijk behoorlijk tegen.
Ze slaan alarm (waarschuwingsbel) en schakelen tegelijker tijd
Daarom zijn er Nederlandse Praktijk Richtlijnen (NPR)
11%
12%
de brandweer in. De handbrandmelders gaan daartoe pas over
uitgegeven. De naam zegt het al, de eisen in ’praktijktaal’
’Bij brand glas stuk slaan.’
na menselijk ingrijpen: ’Bij brand glas inslaan’.
gesteld. Uitgaande van het Bouw besluit zijn ook reken
Een van de meest voorkomende
In veel gebouwen wordt gebruikgemaakt van een combi natie
beslismodellen ontwikkeld, bij voor beeld om snel de vereiste
35%
vormen van ’Signale ring’ is de
van automatische en handbrandmelders.
maximale compartiment grootte te bepalen.
Woongebouwen
handbrand melder.
Kantoorgebouwen
Het Bouwbesluit bevat de minimum prestatieeisen voor
Industrie
4. Repressief
materialen. Er worden onder meer eisen beschreven voor:
Overige gebouwen
Het gaat hier om alle middelen voor het direct blussen of
• brandwerende beglazing
Vuilcontainer en los afval
doven van een brand:
Personenauto
• beschermende staalconstructies
Overige gebouwen
• isolatiematerialen
a. Kleine blusmiddelen
• rookluiken.
Verdeling van branden naar object
Zoals handblusapparaten en slanghaspels. Ze bieden alleen
in 2001
(Bron: CBS)
kans op succes bij kleine brandhaarden. Zijn er geen men sen in
Een voorbeeld dat het belang van deze eisen onderstreept:
de buurt, dan blijven ze onbenut. Helaas ontbreekt nog maar
meer dan eens komt het voor dat branddeuren, die vanzelf
al te vaak de periodieke controle op dit soort beveiligings
dienen te sluiten, worden vastgezet met wiggen. Bij een
mid delen. Het is voorgekomen dat bij een be ginnende brand
brand kan dat catastrofale gevolgen hebben.
een schuimblusser niet kon worden gebruikt omdat deze leeg
op de voorgeschreven plaats hing.
2. Organisatorisch
Bij brand in drukbezochte gebouwen, zoals winkelcentra
b. Stationaire blusinstallaties
en bioscopen, moeten de medewerkers zorgen dat het publiek
Dit zijn automatische systemen, zoals sprinklers, schuimblus
snel en zonder paniek het gebouw verlaat. Dat vraagt om een
installaties en blusgasinstallaties. Afhankelijk van het type
specifiek op het gebouw afgestemd ontruimingsplan.
gebouw, de gebruikte materialen, de inventaris en het soort
Effectief ontruimen, het is gemakkelijker gezegd dan gedaan.
brandrisico komt een van deze systemen of een combinatie
1 Wie daarover meer wil weten kan terecht bij de Arbodien sten.
in aanmerking.
1
In samenwerking met de landelijke bedrijfshulpver le ning kun
6
7
2
Het Bouwbesluit geeft onder meer voorschriften voor de
brandveiligheid van een gebouw. Zo worden eisen ge steld ter
Het Bouwbesluit en de rol van sprinklers
’beperking van de uitbreiding van brand’. In feite gaat het om
de brandcompartimentering.
En daar doemt nu een probleem op. Veel gebouwen zijn zó
ingedeeld dat niet kan worden voldaan aan de comparti men
teringsvoorschriften. Vooral in winkelcentra en indus triege
bouwen moet worden gezocht naar alternatieve op lossingen.
Dat kunnen sprinklerinstallaties zijn, of detectie en rook en
warmteafvoersystemen. Voorop staat dat deze systemen zor
gen voor ten minste een gelijkwaardige brandveiligheid als in
de voorschriften. Maar hoe kunnen we dat bepalen?
Reken-/beslismodellen Het blijkt nog onmogelijk om
prestatieeisen te formuleren voor brandbeveiligingssyste men.
Wél zijn er bepalingsmethoden ontwikkeld waarin alle facto
ren worden gewogen die van invloed zijn op de brandveilig
heid. Deze zogenoemde reken/beslismodellen kunnen aan
geven dat bepaalde technische voorzieningen noodzakelijk
zijn. Voor deze voorzieningen bestaan vervol gens weer
normen:
• NEN 6094 Brandveiligheid van gebouwen/Classificatie,
eisen en bepalingsmethoden van automatische sprinkler
installaties
• NEN 6093 Brandveiligheid van gebouwen/Beoordelings
methode van rook en warmteafvoerinstallaties
• NEN 2535 Brandveiligheid van gebouwen/Systeem en
kwaliteitseisen en projecteringsrichtlijnen.
Actuele ontwikkelingen op het gebied van rekenbeslis
methoden zijn die voor:
de ontvluchting uit grote brandcompartimenten en
de beheersbaarheid van brand.
TIP
Voor gesprinklerde objecten
met huurders en gebruikers …
Mode Centrum, Almere
… is het belangrijk dat naleving van de Sprinklervoor
In dit spectaculaire gebouw, de Dôme, zijn showrooms en
schriften contractueel wordt vastgelegd, zodat periodieke
kantoren van vooraanstaande modemerken gevestigd. Van de
inspecties doorgang vinden en certificering wordt
eerste bouwfase van de Dôme (totaal 15.000 m2) is
gecontinueerd.
2
een oppervlakte van 12.000 m2 beveiligd met sprinklers.
2
8
9
De eerste methode is in ontwikkeling en moet derhalve nog
be palen. Dit model is een goed middel in de strijd tegen
gepubliceerd worden en de tweede is in 1996 gepubliceerd.
onbe heersbare branden; bovendien leidt het tot minder
Het is de bedoeling bij een eerstvolgende update van het
risico’s voor het brandweerpersoneel en minder schade aan
Bouwbesluit voor grote brandcompartimenten te verwijzen
de omgeving.
naar genoemde methoden.
Het reken/beslismodel maakt het mogelijk van tevoren vast te
leggen op welke wijze de inzet van de brandweer bij brand
Bijvoorbeeld: staalconstructies
zal plaatsvinden. Conform de methode worden bepaalde
De invloed van een sprinklerinstallatie reikt hier verder dan
technische voorzieningen, zoals een sprinklerinstallatie of een
het brandblussen en het beperken van de directe schade.
detectiesysteem, vertaald in gro tere
In Duitsland mogen ‘ongesprinklerde’ winkels een
Door het sproeiwater blijft een staalconstructie relatief koel
brandcomparti men ten, met als gevolg
com partimentsgrootte hebben van 5.000 m2; mét
met temperaturen van maximaal 200°C. Het gebouw kan
grotere toelaatbare onverdeelde
sprinkler-installatie wordt dat 10.000 m2.
daardoor relatief snel gerepareerd worden.
ruimten.
Bij staalconstructies maken sprinklers de brandwerende
bekleding meestal overbodig. In het distributiecentrum van
Bouwkundige besparingen bij sprinklerbeveiliging
Compaq te Gorinchem kon door installatie van sprinklers
Wanneer een gecertificeerd sprinklersysteem vol gens de
zo’n € 200.000 worden bespaard op de kosten voor
N(ormaal)klasse wordt geïnstalleerd zijn verschil lende bouw
brandwerend bekleden.
kundige besparingen mogelijk:
Brandwerendheidseis van 120 naar 60 minuten
Vluchtmogelijkheden
Dankzij sprinklers kunnen de brandwerendheidseisen in lage
• De maximale loopafstand naar een veilige vluchtmoge lijk
gebouwen vaak geheel vervallen. En door installatie van
heid mag van 15 meter verhoogd worden naar 30 meter
sprinklers in een hoog kantoorgebouw kan de brandwerend
• De maximale loopafstand van 90 meter tussen twee uit
heidseis voor de hoofddraagconstructie (betongevulde stalen
gangen, die toegang geven tot het aansluitende terrein,
buiskolommen) van 120 minuten worden omgezet in 60
vervalt.
mi nuten. Voorwaarde: een gecertificeerd sprinklersysteem.
Hoofddraagconstructie
De brandwerendheid met betrekking tot bezwijken mag
Reken-/beslismodel ‘Beheersbaarheid van brand’
worden teruggebracht tot 30 minuten (de standtijd van de
Om dat de brandcompartimentering een belang rijke rol speelt
sprinklerinstallatie is namelijk 60 minuten).
bij de beheersbaarheid van brand is in op dracht van het
ministerie van Binnenlandse Zaken een reken/beslis model
ontwikkeld om de grootte van brandcompar timenten te
Een gratis kopie van het onderzoeksrapport ’Beheersbaarheid
van brand’ en het bijbehorende Reken/beslismodel kunt u
schriftelijk bestel len (bestelnummer 7610953034) bij het
TIP
Als indicatie voor de onderhoudskosten
Logistiek Centrum van de directie Brandweer en Rampen
van een sprinklersysteem …
bestrijding, Chroomstraat 151, 2718 RJ Zoetermeer, bij voor
… geldt de stelregel: hooguit 1% van de investerings
keur per fax: 079 3614986 of email: boekwerken@minbzk.nl
kosten. Deze relatief lage kosten hangen samen met de
Een gratis kopie van het reken/beslismodel is ook afzonderlijk
duurzaamheid van het systeem.
verkrijgbaar (bestelnummer 7610953034F).
U mag rekenen op een levensduur van 30 jaar.
2
2
10
11
Beheersbaarheid van brand
Jaarlijks zijn er in Nederland ruim 300 branden die onbe
heersbaar zijn. Dus bijna elke dag één. Deze branden
veroorzaken circa 60% van de directe brandschade.
Zij komen vooral voor op bedrijventerreinen en in grote
complexe gebouwen.
Door toepassing van sprinklers
kan de maxi maal toegestane com
partiment grootte vaak uitgebreid
Passages
worden. Compartimenten die 10x
Deze mogen als vluchtmogelijkheid worden gebruikt, mits
zo groot zijn beho ren zelfs tot de
voorzien van een natuurlijk rookafvoersysteem, gestuurd door
moge lijk heden (volgens het reken/
een automatische brandmeldinstallatie met rookmel ders.
beslismodel bij ’Beheersbaarheid
Brandwerende scheidingen tussen passages en aan grenzende
van brand’).
winkels kunnen achterwege blijven.
100m
Compartimenteringen
Ruimten met een 10x zo groot oppervlak
behoren tot de mogelijkheden, terwijl een
brandmeldinstallatie niet meer nodig is. Wel
60m
blijven brandwerende scheidingen noodza kelijk
tussen gesprinklerde en nietgesprinklerde delen.
Niet-gesprinklerd gebouw / 4 compartimenten
100m
Gesprinklerde compartimenten mogen
in België bijna drie keer zo groot zijn
als niet-gesprinklerde, met een maxi-
mum van 30.000 m2.
60m
Gesprinklerd gebouw / géén compartimentering
NS Onderhoudswerkplaats, Leidschendam
Door installatie van sprinklers werd hier een compartiments
grootte van ruim 10.000 m2 mogelijk. Voor de beveiliging van
in totaal 24.000 m2 werkplaats zorgt een sprinklerinstallatie
2
(3.360 sprinklers) met eerstegraads watervoorziening,
2
aangesloten op een reinwaterkelder van ca. 540 m3.
12
13
3
Of het nu gaat om een gebouw van 40 verdiepingen of
om een object met vooral ondergrondse ruimten, de brand
Van 135 meter hoog tot 20 meter diep vei ligheid dient van niveau te zijn. Om de vereiste brandvei
lig heid te realiseren vragen ‘hoog’ en ‘laag’ uiteraard een
verschillende aanpak. Dit komt duidelijk tot uiting in de uit
eenzettingen van twee deskundigen. De heer J. Brekelmans,
Beleidsmedewerker Preventie van de Hulpverleningsregio
Haaglanden, neemt de hoogbouw onder de loep, terwijl de
heer Y.E. Suurenbroek, Stichting Onderzoek en Voorlichting
Integrale Brandveiligheid en Organisatie, Docent Bouwproces
sen aan de Universiteit Twente, nader ingaat op de situatie
ondergronds.
Hoogbouw Het zal duidelijk zijn dat naarmate een ge
bouw hoger wordt dit niet ten koste mag gaan van de brand
veiligheid van het betreffende gebouw. De bouwregelgeving
dient daarop dus in te spelen. Het is goed om te onderzoeken
hoe hiermee wordt omgegaan, zowel wat betreft de brandpre
ventieve voorzieningen als de repressieve brandbestrijding.
In Nederland wordt de bouwregelgeving aangestuurd
door de Woningwet. Conform deze wet (artikel 8) dient in elke
gemeente een Bouwverordening te zijn vastgesteld, waarin
onder andere het brandveilig gebruik van bouwwerken wordt
geregeld. Daarnaast bepaalt artikel 2 van de Woningwet dat
er een Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) van toepas
sing is, die uniforme voorschriften vermeldt. Deze AMvB wordt
het Bouwbesluit genoemd. Naast voorschriften voor gezond
heid, bruikbaarheid, energiezuinigheid en milieu, worden in
dit Bouwbesluit ook uitgebreide eisen gesteld voor de veilig
heid van bouwwerken. Een onderdeel hiervan is de brandvei
ligheid.
Het Bouwbesluit biedt ons, voor alle voorkomende
ge bruiksfuncties, de brandveiligheidseisen voor
bouwwerken. Dit gebeurt over het algemeen in de vorm
Rembrandt Tower, Amsterdam
van zogenaamde prestatieeisen voor de verschillende
Dit gebouw aan de Amstel is met z’n 135 meter het hoogste van
onderdelen. Indien zich echter in een bouwwerk een vloer
Amsterdam. Verdeeld over 40 bouwlagen biedt deze toren 40.000
van een verblijfsgebied be vindt op meer dan 70 meter
m2 kantoorruimte. Het natte sprinklersysteem bestaat uit drie
boven het aansluitend terrein, dan worden hiervoor alleen
3
groepen (elk met een eigen sprinklerpomp) met per verdieping
een aantal functionele eisen ge geven, die tot doel hebben
3
een aparte sprinklersectie.
te garanderen dat het bouwwerk zodanig wordt ingericht
14
15
TIP
Voor meer informatie over sprinklers en
Ter illustratie een fragment uit de ‘Aanvullende Brand
sprinklerinstallateurs …
veiligheidsvoorzieningen voor gebouwen met een kantoor
… kunt u zich wenden tot de Vereniging Sprinkler Instal la
functie hoger dan 70 meter’, een beleidsnotitie van de
teurs (VSI). U kunt schrijven (Postbus 12, 3740 AA Baarn),
Hulpverleningsregio Haaglanden (juni 2003):
bellen (035 5427530), faxen (035 5427630),
emailen (vsi@hetbranchebureau.nl) of naar de site surfen:
2.3.2 Beperking van uitbreiding van brand
www.sprinkler.nl
2.3.2.1 Sprinklerinstallatie
In het gebouw met een kantoorfunctie dient een
gecertificeerde automatische sprinklerinstallatie
dat het brandveilig is. Beoogd wordt op z’n minst een
aanwezig te zijn, zoals omschreven in het boek
vergelijkbaar brandveiligheidsniveau te be reiken als bij
‘Brandbeveiligingsinstallaties’ van de NVBR. De
bouwwerken beneden de 70 meter. Voor dergelijk hoge
installatie dient onder andere aan het volgende
bouwwerken kunnen dus mogelijk zwaardere eisen wor den
te voldoen:
gesteld dan de eisen die het Bouwbesluit aangeeft voor
a. De sprinklers dienen bij voorkeur van het
bouwwerken tot 70 meter. De aanvrager van een bouwver gun
zogenaamde fastresponse type te zijn.
ning moet de gemeente duidelijk maken met welke voor zie
ningen dezelfde mate van brandveiligheid wordt gerealiseerd.
Toelichting
De fastresponse sprinkler is een sprinkler met
Om een aanvrager van een bouwvergunning voor een
een grote gevoeligheid waardoor hij snel in
hoog gebouw tegemoet te komen, zijn in diverse regio’s
werking treedt. Deze is speciaal ontwikkeld
richtlijnen die laten zien wat ter plaatse acceptabel is. In de
voor toepassing in gebouwen waar de veilig
regio Haaglanden heeft dit geleid tot enkele beleidsnotities
heid van mensen voorop staat.
voor hoge kantoor en woongebouwen waarin ten opzichte
van het Bouwbesluit aanvullende eisen zijn gegeven.
b. De sprinklerinstallatie dient in overleg met de
Bij deze beleidsnotities is uitgegaan van de noodzakelijke
brandweer in overzichtelijke detectiezones te
on derdelen waaraan eventueel zwaardere eisen gesteld
zijn onderverdeeld.
dienen te worden. Zoals eerder vermeld, gaat het daarbij
om brand preventieve voorzieningen én om repressieve
Toelichting
brandbestrijding. Bij diverse onderdelen is toegelicht/
Hiermee wordt beoogd dat door de sprinkler
gemotiveerd waarom tot gestelde eis is gekomen.
installatie gedetecteerde gebieden/bouw lagen
Volledigheidshalve dient te worden vermeld dat deze
niet te groot worden en daarmee de ver ken
richtlijnen niet landelijk zijn.
ningstijd door de brandweer wordt verkort.
TIP
Gedetailleerde informatie over sprinklers …
Ten aanzien van sprinklerinstallaties: in de bouwregel
… wordt u graag verstrekt door de VSI,
geving (Bouwbesluit/Bouwverordening) worden deze niet
telefoon 035 54 27 530, www.sprinkler.nl.
voorgeschreven. In veel gevallen komt deze installatie in beeld
U kunt bijvoorbeeld inzicht krijgen in mogelijke voordelen
als een gelijkwaardige oplossing voor bijvoorbeeld de vereiste
door sprinklerinstallaties. Informatie over verzekerings
brandcompartimentering. Sprinklerinstallaties worden in
voordelen verstrekt de assurantiemakelaar.
ge bouwen hoger dan 70 meter onder andere geëist omdat:
• de zogenaamde inzettijd voor de brandweer toeneemt
3
naarmate een gebouw hoger wordt
3
16
17
• de ontruimingstijd voor de gebruikers langer en gecompli
TIP
Aanzienlijke besparingen
ceerder is
op de installatie van sprinklers …
• een onmiddellijke totale ontruiming voor het gehele
… zijn mogelijk wanneer vanaf het ontwerpstadium
ge bouw in eerste instantie dient te worden voorkomen
rekening wordt gehouden met een sprinklersysteem en al
• brandbestrijding in hoge gebouwen gecompliceerder is
in deze fase een sprinklerinstallateur wordt ingeschakeld.
• blussing met behulp van de bij de brandweer gebruikelijke
hoge druk bij deze hoogte niet meer mogelijk is. Daarom
zal alleen maar met lage druk kunnen worden geblust het
De uitermate ongunstige omstandigheden voor zowel
geen gepaard gaat met grote waterhoeveelheden.
ontvluchting als redding rechtvaardigen een veel meer pre
ventieve en brandbeperkende benadering dan gebruikelijk.
Sprinklerinstallaties zullen mijns inziens steeds meer
Sprinklerinstallaties kunnen hierbij direct na het ontstaan en in
voor komen omdat grotere brandcompartimenten, zoals bij
de ontwikkelingsfase van een brand een waardevolle bijdrage
indu striegebouwen, winkelcentra e.d., worden verlangd en
leveren. Oók omdat werkbare repressieve oplossingen, indien
omdat het fenomeen hoogbouw steeds meer voorkomt. Een
al mogelijk, ingewikkeld en kostbaar zijn. Door de layout en
voor waarde is wel dat een noodzakelijke sprinklerinstallatie
de rookontwikkeling die het moeilijk maken overzicht te krij
altijd wordt gecertificeerd. Dit dient te geschieden volgens de
gen, moeten buitengewoon hoge eisen gesteld worden aan
NCPLPCB Regeling Blussystemen van het NCP te Houten.
‘uptodate’ aanvalsplannen en overige voorbereiding van
hulpverleners. Zelfs als dit optimaal geregeld is, dan nog zal
Ondergronds De problemen bij de inzet van de
de aard van branden in ondergrondse objecten een reële kans
brand weer in complexe en ondergrondse ruimten liggen
op ontsnapping en overleving van de slachtoffers in de weg
letterlijk en figuurlijk besloten in de beslotenheid en de
staan. Hetzelfde geldt voor de mogelijkheden van een succes
onoverzichtelijkheid van die ruimten. Gecombineerd met
volle redding of brandbestrijdingsactie.
de zich vaak snel uitbrei dende branden in dergelijke
omstandigheden, maakt dit het gedrag en het verloop van
Bij veel partijen bestaat er inmiddels consensus over dat
dergelijke branden uitermate moei lijk voorspelbaar. Voor
het totale risico ondergronds niet groter mag zijn dan boven
zowel de gebruikers (vluchtenden) als voor de brandweer
gronds. Al was het maar omdat niemand de verantwoorde lijk
leidt een en ander tot uitzonderlijk lastige omstandigheden.
heid wil nemen voor het tegendeel. Ontvluchting en brand
De ontvluchting omhoog is fysiek zwaar en vluchtenden
bestrijding zijn ondergronds veel moeilijker dan bovengronds,
moeten met de hitte en rook mee omhoog, de toesnellende
dus de mogelijke gevolgen van een brand zijn veel groter.
hulpverleners tegemoet. Door de snelle branduitbreiding
Om toch een gelijkblijvend risiconiveau te kunnen handha ven
en temperatuuropbouw, de sterke rookontwikkeling, de
zal de kans op een calamiteit overeenkomstig kleiner moeten
moeilijke ontvluchting en proble matische brandbestrijding
zijn. Althans, als risico gezien wordt als ‘kans maal gevolg’,
ontstaan ondergronds eerder on controleerbare
en het risico minimaal ‘gelijk moet blijven’. Het begrip ‘kans’
omstandigheden. Met als gevolg mogelijk veel slachtoffers.
is echter een vluchtig, abstract en discutabel begrip, om maar
niet te spreken over de methoden ter bepaling van die kans.
TIP
Voor een sprinklersysteem dat naadloos
Bovendien helpt het je niet bij een daadwerkelijk uitgebro ken
moet aansluiten op het interieur …
brand.
… staan zogenoemde concealed sprinklers ter beschikking.
Deze minimaal geproportioneerde sprinklers bezitten een
Om de risico’s ondergronds beheersbaar te houden zullen
afdekplaatje in de passende interieurtint.
naast het verkleinen van de kansen dus juist de gevolgen aan
3
toonbaar kleiner gemaakt moeten worden. Erg negatieve
3
18
19
ge volgen zoals tientallen, laat staan honderden doden worden
maatschappelijk niet geaccepteerd, ondanks een veronder steld
en ‘aantoonbaar gecalculeerde’ zeer kleine kans van optreden.
Gezien de verwachting van grote schade en mogelijk grote
aantallen slachtoffers moet men zich veel meer dan gebrui ke
lijk gaan richten op brandbeperking. Dat gaat momenteel het
beste met adequate en beproefde technische maatregelen,
waaronder installatie van een sprinklersysteem. Maar ook rook
en warmteafvoersystemen, compartimentering en het creëren
van meer en betere ontsnappings en evacuatiemogelijk he den
spelen een rol. Daarbij is het integrale resultaat beter dan de
som der delen. Geavanceerde, failproof sprinkler systemen met
bijbehorende installatie en besturingstechnologie zullen juist
in de (voorkomende en) beperkende fase een grote sprong
werken. Paradoxaal genoeg lijkt men in ondergrondse ruim
voorwaarts kunnen betekenen in het beheersen van branden
ten met veel ‘toevallige’ voorbijgangers – zoals winkelcentra,
in openbare ondergrondse ruimten.
stations en tunnels – meer te vertrouwen op repressieve brand
bestrijding. In relatief ‘overzichtelijke’ omgevingen is dat van
Sprinklerinstallaties dienen voor zowel vluchtenden als de
uit kosten/batenoverweging wellicht te rechtvaardigen, in
brandweer betere ontsnappingsomstandigheden te creëren.
openbare ondergrondse ruimten met kans op grote aantallen
Bovendien moet de brandweer een ‘behapbare’ situatie aan
slachtoffers, mag je daar grote vraagtekens bij zetten.
treffen: zo klein mogelijke branden. In ieder geval zó klein, dat
ze naar de huidige stand van de brandbestrijdingstechniek
De brandweer stond bij achtereenvolgens The King’s
controleerbaar zijn dus aanmerkelijk kleiner dan nu het
Cross Fire, The Channel Tunnel Fire en meer recentelijk
ge val is.
ver schil lende branden in Alpentunnels (Mont Blanc,
Tauern Tunnel, Kaprun) vrijwel machteloos. Deze rampen
Voor ‘bovengronds’ is er door ervaring een redelijke mix
zijn mede een ge volg van de onderschatting van de
van preventie, preparatie en repressie ontstaan. Maar: erva rin
specifieke brandbestrij dingsproble men en de problemen
gen bovengronds zijn niet op voorhand geschikt voor onder
die slachtoffers ervaren bij het ontvluchten uit dergelijke
gronds.
objecten. Elders opgedane bittere ervaringen worden maar
De mijnbouw is een mooi voorbeeld. Deze bedrijfstak zet de
al te gemakkelijk genegeerd of vergeten.
kaarten volledig op brand en explosievoorkoming via strenge
werkprocedures en consequent scheiden van ontstekings en
In verband met voldoende vluchtgelegenheid en adequate
brandstofbronnen. Verder is er grote aandacht voor aanvoer
brandbestrijdingsmogelijkheden is het nodig al in het ont
van verse lucht voor de mijnwerkers en daarvan gescheiden
werpstadium van ondergrondse objecten en infrastructuur
afvoer van afgewerkte en explosieve gassen naar buiten. Juist
vast te stellen welke maatregelen nodig zijn om een onge
vanwege de onbeheersbaarheid van ondergrondse branden
breidelde branduitbreiding tegen te gaan. Slechts door het
richt men zich op brandvoorkoming (in brandweerbegrip pen:
integraal meeontwerpen van beperkende maat regelen
het geopend houden van de branddriehoek). Men koestert
zoals sprinklersystemen, zullen gebruikers van onder grondse
er geen overspannen verwachtingen over hulpverlening of
objecten een reële overlevingskans hebben. Bovendien kunnen
3 redding, ondanks de getrainde en opgeleide mensen die er
branden in dergelijke complexe en onder grondse objecten
3
succesvol door de brandweer bestreden worden.
20
21
Als het gaat om het ontwerpen van bouwwerken met
Architect Ray Kentie:
4
integratie van sprinklers, dan heeft Ray Kentie van Kentie &
”Sprinklers werken al door
Partners Architekten te Amsterdam recht van spre ken. Op de
projectenlijst van het bureau prijken onder meer de Nieuwe
in de voorlopige ontwerpen” Kerk en het Pulitzer Hotel in Amsterdam. In beide bouwwer
ken voorzien sprinklers in de brandbeveiliging.
”Voor het Pulitzer Hotel geldt wat voor veel hotels geldt. Door
hun vides en een vaak weinig overzichtelijke interne routing
vereisen ze brandbeveiligingsvoorzieningen van hoog niveau.
En dan kom je al gauw uit op sprinklers, ook al om dat er nau
welijks echte alternatieven zijn.
In de Nieuwe Kerk was instandhouding van de monu
men ta le setting het uitgangspunt. Daarnaast werd ultieme
brand veiligheid verlangd, omdat de kerk een museumfunctie
zou krijgen. Sprinklers boden hier de oplossing, omdat ze
andere, bouwtechnisch meer ingrijpende brandbeveiligings
voorzie ningen overbodig maakten. Er is een droog systeem
geïnstal leerd, dus zelfs als onverlaten het systeem zouden pro
beren te forceren ontstaat er geen waterschade. Die extreme
beveili ging is op z’n plaats in een gebouw waar unieke, uiterst
kost bare collecties worden geëxposeerd. De Nieuwe Kerk is
momenteel ná het Rijksmuseum en het Van Gogh Museum,
de nummer drie van Amsterdam wat betreft bezoekersaan
tallen. Ook dát rechtvaardigt de uiter ste zorg die aan de
brandveiligheid is besteed.”
Bijna van begin af aan ”Wanneer sprinklers in het
ont werpproces een rol gaan spelen? Vroeg. Al in de voor
lopige ontwerpen werkt eventuele inbreng van sprinkler be
veiliging door. Als ont werper krijg je namelijk meer vrijheid
wat betreft de lengte van vluchtwegen en de comparti ments
grootte. Dat kan de weg openen voor nieuwe, vaak meer
open bouw vormen. Het sprinklersysteem krijgt in het defi
ni tieve ontwerp en de besteksfase zijn concrete invulling en
verbijzondering. Daar in schuilt nog een aardige uitdaging.
Friesland College, Leeuwarden
Want als architect wil je de sprinklers natuurlijk esthetisch
Karakteristiek voor het interieur van het gebouw van
verantwoord integre ren. Hoe minder je van de sproeikop pen
deze instelling voor beroepsonderwijs en educatie is
ziet, des te beter.”
de grote open ruimte. Een nat sprinklersysteem met
4
546 sproeikoppen beveiligt de 4.300 m2 van dit atriumdeel.
4
22
23
Waar sprinklers installeren?
• in ruimten waar veel mensen komen, zoals winkelcentra,
congrescentra, hotels, ziekenhuizen, discotheken en
bioscopen
• in geval van grote hoeveelheden brandbare stoffen; hier
telt elke seconde, meer dan waar ook; voorwaarde is dat
het type brand met water bestreden kan worden
• in atrium-bouw waar sprinklers als vervanging van andere
brandwerende voorzieningen fungeren
• in ruimten met dure apparatuur, zoals computers;
herstelbare waterschade weegt nu eenmaal minder zwaar
dan definitieve brandschade
• in historische gebouwen en overal waar de kans bestaat
dat brand onherstelbare schade aanricht
• wanneer de kans bestaat dat de brandweer niet snel ter
plaatse is, zoals bij gebouwen en objecten op afgelegen of
moeilijk (files!) bereikbare plaatsen.
Overregulering moet worden voorkomen Ray Kentie,
ge vraagd naar een trend in de houding ten opzichte van
brand beveiliging en sprinklers: ”Naar mijn idee wordt er
be wuster mee omgegaan dan een paar jaar geleden. Soe
De Nieuwe Kerk is na het Rijks
pe ler ook, in die zin dat opdrachtgevers adequate brandbe
museum en het Van Goghmuseum
maken. Door toe name van het aantal sprinklerinstallaties
veiliging meer als een vanzelfsprekendheid beschouwen.
publiekstrekker nummer 3 in Amster
zul en meer en meer architecten de nodige ervaring en ken
Bij de overheid is men alerter, soms strenger, geworden.
dam. Het gebouw is met een droog
nis opdoen. Ik zie ‘t hier trouwens niet zover komen als in
En voorzichtiger. Waar voorheen regelmatig alternatieven
sprinkersysteem optimaal beveiligd
Amerika, waar steeds meer woningen met sprinklerinstal
werden aangedragen, steken overheidsfunctionarissen nu
tegen brand en waterschade.
laties worden gebouwd. In ons land zullen de kosten dat
hun nek niet meer uit. Dat mag en moet niet leiden tot
ANP foto
beletten.”
on werkbare situaties. Ik hoop echt dat de regelgevers niet de
makkelijkste weg kiezen door énénén te
eisen. Brand veilig heid is een must, zeker,
Naar schatting zijn er in 2001 wereldwijd zo’n
Waar géén sprinklers installeren?
maar bou wen moet wel betaalbaar
70 miljoen sprinklers geïnstalleerd, waarvan
• als er kans is op branden in voertuigen, kasten of andere
blijven. Zo gezien zijn de huidige regels
ongeveer 500.000 in de Benelux.
betrekkelijk kleine afgesloten ruimten; in deze situaties
naar mijn smaak voldoende.”
wordt het sproeieffect van sprinklers te veel beperkt
• als installatie van sprinklers te veel verbouwwerk vereist;
Meer kennis dankzij meer sprinklers Uit onderzoek
toch zijn in tal van dergelijke – vaak historische – gebou
blijkt dat er bij architecten betrekkelijk weinig kennis over
wen sprinklers geïnstalleerd
sprinklers bestaat. Hoe kan daar wat aan gedaan worden?
• wanneer water een averechts effect heeft, zoals bij
Ray Kentie: ”De meeste projecten zijn nog steeds ‘sprinkler
natriumbranden.
4 loos’, veel archi tecten krijgen er in de praktijk niet mee te
4
24
25
5
Twee redenen voor installatie van sprinklers springen er
duidelijk uit:
Waarom sprinklers? En voor welke prijs? Geen slachtoffers In de laatste 25 jaar zijn er bij branden
in bedrijven met een automatische sprinklerinstallatie geen
dodelijke slachtoffers gevallen. Dit geldt zowel voor Nederland
als voor de ons omringende landen.
Minder materiële schade Zowel uit Nederlands als
Amerikaans onderzoek (FMFPC) blijkt dat brandschade
in ge bouwen met een sprinklerinstallatie minder dan 10%
bedraagt van de schade bij brand in vergelijkbare niet
gesprinklerde gebouwen..
Onderzocht zijn branden in:
nietindustriële gebouwen (kantoren, winkelcentra,
ziekenhuizen, scholen, verzorgingshuizen)
industriële gebouwen (productiebedrijven)
opslaggebouwen (magazijnen en distributiecentra).
Sprinklerbeveiliging voorkomt dat er slachtoffers vallen
en het beperkt de schade. Twee zwaarwegende argumenten,
die weinig betoog behoeven. Maar er zijn meer redenen voor
installatie van een sprinklersysteem.
Brandveiligheid als waarborg voor continuïteit Zelfs
in een gebouw met bouwkundige brandbeveiligingsvoor
zieningen kunnen belangrijke machines en cruciale gegevens
verloren gaan. Met als gevolg dat de continuïteit van de
onder neming gevaar loopt en werkgelegenheid verloren
dreigt te gaan.
Bijna elk bedrijf heeft onderhouds en reparatiecontracten voor
machines en apparatuur afgesloten. Raakt een verpakkings
ma chine defect? Binnen 2 uur is de servicedienst ter plekke!
Dat is de ene kant van het verhaal.
Aan de andere kant wordt een veel hoger risico moeiteloos
aanvaard: dat diezelfde verpakkingsmachine door een brand
Steelverbreding D-pier, Schiphol
in één keer verloren gaat, voor altijd onbruikbaar wordt. Toch
De pier is uitgebreid door een verbreding en het opbouwen van
kunnen daartegen ook maatregelen worden genomen. Door
een verdieping. Zo’n 8.000 sprinklers zijn op een opper vlakte van
een investering in brandbeveiliging met sprinklers.
ca. 9.500 m2 geïnstalleerd. In dezelfde periode is in de ‘bagage
5
afroepbuffer’ een sprinklerinstallatie met schuimtoevoeging
5
gerealiseerd.
26
27
De milieukant van de zaak Een van de neveneffecten
Nederland explosief gestegen. Miljoenen vierkante meters
van een brand is de belasting van het milieu door lucht en
be drijfsoppervlak worden inmiddels door middel van sprinklers
watervervuiling. Soms overschaduwt zo’n aanvankelijke bijzaak
beveiligd. Wereldwijd worden jaarlijks meer dan 70 miljoen
zelfs de directe brandschade. Zoals bij een brand bij Sandoz
sprinklers geïnstalleerd.
in Basel, toen met het bluswater zo’n 1250 ton aan giftige
chemische verbindingen in de Rijn terechtkwam. Een 40 kilo
Voor minder dan de prijs van vloerbedekking De
meter lange gifbaan leidde tot grote
in vestering die een sprinklersysteem vraagt? De kosten
mi lieuschade, onder an dere in de vorm
liggen lager dan de uitgaven voor vloerbedekking. En dan
van vissterfte op grote schaal. Dichter
laten we voor ’t gemak de mogelijke besparing op andere
bij huis veroorzaakte een brand in de
brandpreven tieve voorzieningen – zoals brandmuren,
Rijnmond zware luchtvervuiling en nog
rookluiken en rook melders – nog buiten beschouwing.
maanden lang lozing van ver ont reinigd
Nu we ‘t toch over besparingen hebben: de installatie van een
water in de Nieuwe Waterweg. Ook zijn
sprinklersysteem kan resulteren in een verlaging van de verze
branden bekend waarbij asbest of andere
keringspremie. Reducties tot 50% behoren tot de mogelijk
toxische delen kilometers verderop in
heden.
de lucht wer den aangetroffen. Zulke
Er is ook nog een indirect kostenvoordeel, omdat sprinklers
vervuilingen worden voorkomen door een
Deze brand in een groothandel in
meewerken aan een betere bedrijfsvoering. Andere vormen
beginnende brand direct de kop in te drukken. Hoe eerder het
leer en rubber leverde zichtbaar veel
van bewaking en beveiliging zijn niet meer nodig, waardoor
blussen kan beginnen, des te beter. Sprinklers hebben op dit
luchtvervuiling op.
mankracht vrijkomt voor andere taken.
punt een duidelijke voorsprong, omdat ze direct reageren en
alleen daar sproeien waar het nodig is.
Kortom, investeren in brandbeveiliging is verantwoord, niet
alleen uit moreel maar ook uit zakelijk oogpunt.
Tot 10.000 keer zo weinig bluswater Een sprinkler
in actie sproeit gemiddeld 100 liter water per minuut. Een
brand weerspuit zo’n 600 liter per minuut. Bovendien moet de
brand weer aanmerkelijk langer blussen, aangezien het vuur
minu tenlang de kans heeft gekregen om zich te ontwikkelen.
Zo kan het voorkomen dat de brandweer in vergelijkbare
situaties 10.000 keer zoveel water verbruikt als een
sprinklersysteem.
Steeds meer sprinklers in Nederland Een toenemend
aantal on dernemers onderkent het belang van sprinklerbe
veiliging. Zo is in de afgelo pen jaren het aantal sprinklers in
Bij de brand in Windsor Castle (in
TIP
Voor informatie over de invloed van sprinklers
1992) werd er liefst 7.000.000 liter
op de brandverzekering …
water verbruikt. Voor de aanvoer
… raden we u aan contact op te nemen met uw assurantie
daarvan zou een 7 kilometer lange
tussenpersoon of makelaar in assurantiën. Deze kan u tot
file tankauto’s nodig zijn geweest!
in detail inlichten.
5
5
28
29
6
Voor elk type bouwwerk en de bijbehorende brandge
varen is er een sprinklersysteem op maat. Afhankelijk van de
Voor elk gebouw een passend sprin klersysteem gebruikelijke temperatuur in een ruimte kan tot op de graad
nauwkeurig bepaald worden bij welke temperatuur er geblust
moet worden. Ook de hoeveelheden sproeiwater kunnen
op de situatie worden afgestemd. Gebruikelijk is zo’n 100
liter water per minuut, maar er zijn sprinkers die 400 liter
per mi nuut kunnen versproeien. Verder zijn er uiteenlopende
sproei patronen, detectiemogelijkheden, startmechanismen
en watertoevoervoorzieningen.
Vier soorten sprinklerinstallaties Bijna alle sprinkler
installaties behoren tot een van deze vier systemen:
• nat systeem
Alle leidingen van het systeem zijn continu met water
ge vuld; zodra brand wordt gedetecteerd start het systeem
onmiddellijk met sproeien.
• droog systeem
Dit systeem is met name bedoeld voor ruimten waar het
kan vriezen. Alle leidingen zijn normaliter gevuld met droge
lucht; de hoofdklep en de watertoevoer bevinden zich in
een verwarmde ruimte; zodra brand wordt gedetecteerd
(veelal doordat de ampul breekt) gaat de hoofdklep open
en start het sproeiproces.
• preactionsysteem
In principe een droog systeem; wanneer een ampul wordt
kapotgestoten gaat een sprinkler dus niet direct sproeien.
3% 0,5% 1%
Zodra brand wordt gedetecteerd gaat een alarm af, terwijl
gelijktijdig de leidingen vollopen. Breekt vervolgens de
am pul, dan wordt er onmiddellijk gesproeid.
Preactionsystemen worden vooral toegepast in computer
ruimten, drukkerijen, procesregelkamers en andere ruimten
met meer dan gemiddelde gevoeligheid voor waterschade.
• delugesysteem
95,5%
Bij dit systeem worden alle sproeiers gelijktijdig in werking
nat
gezet; uiteraard kan een delugesysteem zowel met hand
Twence Afvalverwerking, Hengelo
droog
matige bediening als automatisch functioneren. Voor situ
deluge
Adequate brandbeveiliging is ook van groot belang in
a ties waarbij een brand zich extreem snel kan uitbreiden.
preaction
een complex waar jaarlijks meer dan 250.000 ton afval
wordt verbrand. De afvalbunkers van Twence zijn voorzien
Verdeling sprinklerinstallaties naar
’Specials’ Bij felle uitslaande branden met grote hitte
6
van een delugesysteem (349 sprinklers) dat sproeiwater
het soort systeem.
ontwikkeling laten waternevelsystemen (fine waterspray) de 6
kan betrekken van speciale hydranten.
30
31
beste resultaten zien. Bovendien worden deze systemen inge
Hierop is de waterweg vrij en begint de sprinkler onmiddellijk
zet op plaatsen waar veel waterschade aan apparatuur kan
te sproeien, doordat de pomp(en) direct water via het leiding
5
ontstaan (bijvoorbeeld in turbineruimten).
stelsel aanvoeren. Tegelijkertijd wordt de brand gemeld bij
Er zijn ook systemen uitgerust met infrarooddetectie.
brandweer en eventuele andere op het meldsysteem aan ge
sloten instanties; ook gaat in het bedrijf een waarschuwings
Geen sprinklersysteem zonder sprinklers De sprinkler
bel rinkelen.
is een uitvinding van de Amerikaan Henry S. Parmelee die er
3
De soort vloeistof, soort en dikte van het ampulglas bepalen
in 1870 zijn pianofabriek mee beveiligde. Het duurde tot 1940
de reactietemperatuur en snelheid van de sprinkler. De vorm
voordat het huidige type sprinkler werd ingevoerd. Deze
4
van het juk (3) en vooral de spreiplaat (4) zijn maatgevend voor
zo genaamde ’spray’sprinkler bestrijdt naar onderen (of aan
het sproeipatroon. Eén sprinkler kan tussen de 6 en 20 m2
de zijkant) de brandhaard én houdt naar boven het plafond
beveiligen.
op betrekkelijke lage temperatuur, zodat de bouwconstructie
De verbruikte waterhoeveelheid per tijdseenheid is afhankelijk
stand kan houden.
van de grootte van de schroefdraad (5) en de waterafsluiting.
Henry S. Parmelee is de uitvinder
Gemiddeld verbruikt een sprinkler 100 liter water per minuut;
Na 1970 ziet de ’large drop’ sprinkler het licht. Vooral
van de sprin kler. Dit is een van zijn
be paalde ESFRsprinklers halen 400 liter per minuut. Ter ver gelij
in gebouwen met veel brandgevaarlijke (opslag)goederen is
allereerste modellen uit 1878 die
king: een brandweerspuit heeft zo’n 600 liter per minuut nodig.
deze sprinkler van groot nut. Deze variant heeft een naar
al een ver rassend grote gelijke nis
beneden gericht patroon van grote èn kleine waterdruppels.
vertoont met de huidige sprinklers.
ESFR-sprinklers, juist in opslag- en distributiecentra
De kleine druppels (minder dan 1 millimeter doorsnede)
Brand in opslag en distributiecentra kan catastrofale gevolgen
leggen een groot scherm om de brand, dat al te sterke
hebben. Doordat goederen hoog zijn opgestapeld, schiet het
temperatuurstij gin gen voorkomt. De grote druppels dringen
vuur omhoog. Daarbij functioneren de smalle ruimten tussen
in de verbrandings gassen door; ze hebben een koelende en
de stellingen vaak als een ’schoorsteen’. Binnen de kortste tijd
blussende werking op de materialen.
grijpt een brand om zich heen.
Juist met het oog op dat gevaar is de ESFRsprinkler ontwik keld.
Rond 1983 deed de quick response sprinkler zijn intrede.
Door de snelle reactietijd en de grote sproeicapaciteit dooft dit
De naam zegt het al: een snel reagerende sprinkler. Omstreeks
type sprinkler de vuurhaard in een zo vroeg mogelijk stadium.
1990 ontstond de Early Suppression Fast Response sprinkler
(ESFR). Dit zijn extreem snel reagerende sprinklers die per
Welke randvoorwaarden stelt een ESFR-installatie?
tijdseenheid relatief veel water verbruiken. De basisgedachte
• maximale gebouwhoogte: 13,7 meter
hierachter: hoe eerder een zich ontwikkelende brand wordt
• maximale dakhelling: 170 mm/meter
behandeld, hoe beter.
• geen daklichten, lichtstraten of rookluiken
• geen stellingen met dichte legborden
Beginnende brand gaat
• geen containers of bakken met open bovenzijde
gepaard met een tempera
• uitsluitend in vorstvrije ruimten
tuur stijging. De vloeistof
• geen brandbare dak of wandisolatie.
2
in de am pul (1) gaat
uitzetten, waar door bij een
1
Een ESFR
TIP
installatie kan niet, of slechts onder aanvullende
Als bijkomend voordeel van ESFR-sprinklers in
bepaalde temperatuur het
magazijnen …
glas breekt en het ontslui
… hoeven geen sprinklers in de palletstellingen
tingsmechanisme (2) in wer
aangebracht te worden.
6 king treedt.
6
32
33
TIP
De toegestane stapelhoogten
Temperatuur ºC
in een met daksprinklers beveiligde ruimte …
1
900
… kunt u afleiden uit deze tabel:
800
2
700
goederencategorie*
1
2
3
4
Temperatuurontwikkeling bij:
600
bulkstapeling
7.6
7.5
7.2
4.4
1 ’normale’ brand
500
stapelbare pallets
5.7
5.0
3.2
3.0
response brandweer na
2
400
automatische melding
palletstellingen
6.8
6.0
6.0
4.0
standaard sprinkler
300
3 installatie
ESFR
12.2
12.2
12.2
12.2
200
3
’quick response’
ESFR rollen papier
6.0
6.0
6.0
6.0
4 sprinklerinstallatie
100
4
0
Bij installatie van Early Suppression Fast Response sprinklers
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Tijd in minuten
zijn dus grotere stapelhoogten toegestaan.
voorwaarden, worden toegepast bij opslag van brandbare
* Goederen en verpakking worden ingedeeld in
vloeistoffen, tissuepapier, aerosols en onverpakte (schuim)
4 categorieën variërend van 1onbrandbaar
kunststoffen.
tot 4zeer brandbaar.
Tientallen soorten Staande sprinklers worden toege
past in de industrie, dáár waar geen plafonds zijn. De leiding
Concealed sprinklers hebben naast de hittegevoelige ampul
wordt op een bepaalde hoogte aangebracht, waarna de
en de afsluitklep ook nog een gesoldeerd afdekplaatje. Dank
sprinklers er bovenop worden gemonteerd. Op deze wijze zijn
zij dit vaak gekleurde plaatje kunnen sprinklers harmoniërend
de sprinklers tevens beter beschermd tegen mechanische
met het interieur of ’zo goed als onzichtbaar’ worden aange
beschadiging.
bracht. Bij hitteontwikkeling zal door smelten van de soldeer
Open sprinklers bezitten geen hittegevoelige ampul en afsluit
dit plaatje er het eerst afvallen. Wanneer daarna ook de ampul
klep; zodra het detectiesysteem brand signaleert treedt dit
barst zal de sprinkler in werking treden.
type sprinkler in werking. Deze sprinklers worden toegepast
Het is overigens geen wet dat sprinklers uitsluitend water ver
in delugesystemen.
sproeien. Er zijn ook sprinkler annex schuimblussystemen.
Hangende ’quick
Designsprinkler, fast
Standaardmodel met
Horizontale ’quick
Open sprinkler met grote
Early Suppression Fast
Staand model voor
response’ sprinkler.
responsetype.
normale reactietijd.
response’ wand sprinkler.
sproeicapaciteit.
Response Sprinkler
bijvoorbeeld industrie.
6
(ESFR).
6
34
35
7
In Nederland zijn geen gevallen bekend van bran den
met dodelijke slachtoffers in gebouwen met gecertifi ceerde
Als ’t erop aankomt: de feiten
sprinklerbeveiliging. In de Verenigde Staten en GrootBrittan
nië zijn verschillende onderzoeken uitgevoerd naar de invloed
van sprinklers op de brandschade. Uit vergelijkin gen komt naar
voren dat bij sprinklerbeveiliging veel men senlevens worden
gespaard en er slechts een fractie van de materiële schade
ontstaat.
Wat sterk meetelt, is dat sprinklers niet uitsluitend de brand
blussen. Ze dragen eveneens zorg voor afkoeling van de
gas sen en het ’neerslaan’ van rookdeeltjes. Dat verkleint de
kans op verstikking of vergiftiging (indien de rook toxische
be stand delen bevat).
De cijfers Recente cijfers uit diverse Europese landen
geven een unaniem beeld.
Nog voordat de brandweer is gearriveerd hebben sprinklers in
99 van de 100 gevallen de brand al bedwongen. En dat terwijl
in Nederland de brandweer gemiddeld al binnen 8 minuten
(een absoluut wereldrecord!) op de plaats van de brand is.
Maar die eerste 8 minuten zijn voor een brand een zee van
tijd, een nietig vonkje kan in die periode al uit groeien tot een
vuurzee.
Duits onderzoek in opdracht van het Verband
Gebleken is dat bij automatische beveili
der Sachversicherer leert dat 60% van de bran-
ging in Nederland 80% van de branden
den in gesprinklerde gebouwen wordt geblust
in Nederland door 5 of minder sprinklers
door één of twee sprinklers.
worden geblust.
Terug naar de vergelijking tussen gesprinklerd en niet
gesprinklerd.
In nietgesprinklerde gebouwen blijkt een brand gemiddeld
70% van het totaaloppervlak te bestrijken, waarbij ongeveer
TIP
Bij het aanbrengen van een verlaagd plafond …
… in bijvoorbeeld kantoorgebouwen of winkels dienen
Madame Tussaud, Amsterdam
de sprinklers in dit plafond te worden geïnstalleerd. Bij
Als érgens een onverhoopte brand uiterst snel de kop moet
minder dan 80 centimeter ruimte tussen nieuw plafond en
worden ingedrukt, dan is het wel bij de warmtegevoelige
de bovenliggende vloer behoeven geen extra sprinklers te
wassen beelden van Madame Tussaud. De sprinklerinstallatie
worden aangebracht.
7
is ’onzichtbaar’ voor het publiek, aangezien de leidingen en
7
sproeikoppen zijn weggewerkt in de koven en plafonds.
36
37
x e 1.000.000
ker al eens op een koude douche getracteerd. Een
Aantal
700
gebluste
preactionsysteem, waarvan de leidingen pas vol
branden
600
10
lopen ná detectie van een brand (zie Hoofdstuk 6),
9
sluit dit soort ongelukjes overigens geheel uit.
500
8
400
Totale brandschade in nietgesprin
7
Op grote schaal Interessant vergelijkings
300
klerde objecten in Nederland (door
6
materiaal over het effect van sprinklers levert de
5
200
branden met schade van meer dan
5
Amerikaanse stad Scotts dale (Arizona) op. Deze
4
1 miljoen euro)
4
plaats met zo’n 215.000 inwoners zou in Neder
100
(*exclusief vuurwerkramp in Enschede
3
land tot de grotere steden behoren. In Scotts dale
0
Bron: Brandbrief van het Verbond
2
wordt vanaf juni 1985 alle nieuwbouw, inclusief
1999
2000*
2001
2002
1
1
1
1
1
1
1
van Verzekeraars)
1
de woningen, verplicht voorzien van sprinklers. Dit
0
heeft ertoe geleid dat in middels meer dan 50% van
1 2 4 5 8 13 16 25 35
50% van de inventaris beschadigd wordt. In gesprinklerde
Aantal sprinklers in werking
de inwoners ‘sprinklerveilig’ woont.
gebouwen krijgt meestal niet meer dan 9 m2 van het op per
Tussen 1 januari 1987 en 1 januari 2001 vielen er
vlak (bron: TNO) met het vuur te maken, terwijl nauwelijks
Overzicht van het aan tal sprinklers
bij bran den in Scottsdale in de gesprinklerde gebouwen geen
beschadigingen optreden.
dat in werking treedt om een brand
do delijke slachtoffers, terwijl over dezelfde periode in onge
te blussen: in 9 van 16 gevallen
sprinklerde gebouwen 13 doden waren te betreuren. De
Een kans van 1 op 14 miljoen De kans dat een sprinkler
klaren één of twee sprinklers de klus.
ge middelde scha de in gesprinklerde gebouwen bedroeg
gaat sproeien door een productiefout is 1:14.000.000.
3.500 dollar tegenover 39.000 dollar in de gebouwen zon
Statis tici spreken hier van een ’verwaarloosbaar kleine kans’.
der sprinklers.
Of an ders gezegd: u kunt er gewoon van uitgaan dat een
Verder blijkt dat in Scottsdale 92% van de branden in ge bou
sprinkler systeem niet zomaar gaat sproeien.
wen met sprinklers door één of twee sproeikoppen wordt
Zelfs als we ongelukjes meerekenen blijkt uit onderzoek dat
ge blust.
slechts 1 op de 500.000 sprinklers afgaat zonder dat er brand
is. Dat is een kleinere kans dan zes goed in de Lotto. Bijna altijd
is in dit soort zeldzame gevallen een mechanische beschadi
De kosten door brandschade in
x $ 1.000.000
ging de oorzaak van het afgaan van de sprinkler. Bijvoorbeeld
Scottdsdale vergeleken met het
doordat de ampul met grote kracht door een voorwerp wordt
landelijke Amerikaanse gemiddelde.
getroffen. Op deze wijze is een wat te overijverige schoon ma
10
8
6
TIP
Om een indruk te krijgen
van het aantal benodigde sprinklers …
4
… deelt u het totale te beveiligen oppervlak door het
2
’werkoppervlak’ van één sprinkler. Bij Ninstallaties (kan
toren, winkels) is dat maximaal 12 m2 en bij Hinstallaties
0
(industrie, opslag) kunt u uitgaan van maximaal 9 m2.
1999 / 2000
2000 / 2001
Natuurlijk bepalen ook de vorm en de indeling van het
Scottsdale
gebouw het benodigde aantal sprinklers.
USA Totaal
7
7
38
39
8
Op een automatische brandbeveiligingsinstallatie moet
blindelings kunnen worden vertrouwd. Die zekerheid heeft u
Wie installeert het systeem? Wie inspecteert? bij:• ontwerp, aanleg en onderhoud door een erkende sprinkler
installateur
• certificering door een typeAgeaccrediteerde inspectie
instelling.
Het proces van voorbereiding tot en met nazorg verloopt als
volgt:
• vóórdat de architect het gebouw ontwerpt worden in over
leg met de opdrachtgever en de typeAgeaccrediteerde
inspectieinstelling de uitgangspunten vastgelegd in een
Programma van Eisen (PvE); het PvEdocument bevat onder
meer een omschrijving van het project, de bedrijfsvoering
en de omvang van de beveiliging
• daarna ontwerpt een erkend installateur de installatie vol
gens de vastgestelde uitgangspunten
• een typeAgeaccrediteerde inspectieinstelling keurt het
ontwerp
• gedurende de montage van een systeem kunnen tussen
inspecties worden uitgevoerd; bij oplevering wordt een
eindinspectie door een typeAgeaccrediteerde inspectie
instelling verricht
• goedkeuring wordt gehonoreerd met een certificaat dat een
half jaar geldig is
• dit certificaat is voor verzekeraars en overheid de bevestiging
van de kwaliteit van het systeem.
Onderhoud:
• de voorschriften bevatten ook eisen voor het onderhoud,
te verrichten door een erkende sprinklerinstallateur
• de inspectieinstelling controleert 2 keer per jaar of de
in stallatie bedrijfsvaardig is en of het onderhoud is verricht;
daarbij wordt ook nagegaan of er wijzigingen in het gebouw
en/of het gebruik zijn opgetreden: wanneer een ruimte
Reedijk Wonen, Strijen
waarin staalplaten lagen opgeslagen later wordt volgepakt
De keuze voor één grote, overzichtelijke ruimte (10.000 m2!)
met uiterst brandbare kunststof producten, dan zal dat
vroeg om sprinklerbeveiliging. Op de meeste bouwlagen zijn de
in vloed hebben op de brandveiligheidseisen.
sprinklers weggewerkt in de plafonds. In het winkelgedeelte, waar
8
designmeubels worden verkocht, dragen de sprinklerleidingen bij
8
aan de ‘hightech’uitstraling.
40
41
De zekerheid van type-A-geaccrediteerde inspectie-
instellingen Alleen bij goedkeuring door een onafhankelijke,
typeAgeaccrediteerde inspectieinstelling wordt het LPS 1233
brandveiligheidscertificaat van de internationaal erkende Loss
Prevention Certification Board (LPCB) toegekend.
Dit certificaat biedt de garantie dat:
• een erkende installateur het sprinklersysteem geheel volgens
een goedgekeurd Programma van Eisen heeft ontworpen
en geïnstalleerd
• de installatie is gekeurd volgens de inspectieprocedure
‘LPS 1233’ met toetsing op meer dan 50 kritische punten
• onderdelen als alarmkleppen, drukschakelaars en stromings
schakelaars ook onder noodstroomvoorziening zijn getest
• de gebruiker verzekerd is van een juist functionerende en
periodiek onderhouden installatie, opgebouwd uit goedge
keurde componenten
• de installatie elk half jaar wordt geïnspecteerd op zijn func
tioneren en doelmatigheid.
Kortom, wie brandbeveiliging serieus neemt, gaat alleen in
zee met een erkende sprinklerinstallateur en een typeAge
accrediteerde inspectieinstelling.
8
8
42
43
Veelgestelde vragen over sprinklers
Reageren sprinklers wel op tijd?
Hoeveel sprinklers gaan er bij een brand sproeien?
Zodra een sprinkler een brandje detecteert begint
In veel gevallen niet meer dan één; 25% van de
deze te sproeien. De brand is nog relatief klein, en kan
branden wordt zo geblust. En nog eens 25% wordt met
daarom snel geblust worden. De schade wordt op deze
2 sprinklers onschadelijk gemaakt. Slechts in één op de
wijze zoveel mogelijk beperkt.
vijf gevallen gaan meer dan 10 sprinklers sproeien.
Hoe staat het met de kosten van een sprinklersysteem?
Kan een sprinkler zonder enige reden gaan sproeien?
Bij nieuwbouw gaat het om € 12 tot € 25 per m2.
Die kans is minder dan 1 op 14.000.000. Van de ruim
Maar dan gaat het ook om een investering die mensen
3.000.000 sprinklers in Nederland gaan er per jaar hoog
levens kan redden en die meehelpt de continuïteit van de
uit 6 af, zonder dat er sprake is van brand. Het gaat dan
onderne ming te waarborgen. Want er zijn voorbeelden
om ongelukjes waarbij bijvoorbeeld een sprinklerampul
te over van bedrijven – mét een goede brandverzekering
wordt kapotgestoten. De kans dat een sprinkler door een
– die na een grote brand failliet gingen.
productiefout spontaan afgaat is zo goed als nihil.
Is het sproeiwater niet funest
Veroorzaken sprinklers geen waterschade?
voor elektrische apparatuur?
Sprinklers blussen een brand door te sproeien, dus
Sprinklers gebruiken naar verhouding geringe
er is kans op waterschade. De brand wordt echter al
hoeveel heden water (omdat ze snel en gericht blussen)
in een heel vroeg stadium aangepakt. Hierdoor is er
en ze sproeien veelal alleen daar waar de brand is. Veel
naar ver hou ding weinig bluswater nodig. Dus: minder
appa ra tuur loopt daardoor geen of slechts lichte water
brandschade én minder waterschade.
of brandschade op.
Hoe zit het met de rook?
Een sprinklersysteem? Dan krijg je toch
Bij sprinklerbeveiliging krijgen branden geen kans
van die storende uitsteeksels in het plafond?
om uit te groeien tot vuurzeeën. Dat betekent sowieso al
Die tijden zijn voorbij. Tegenwoordig kunnen sprink
minder rookontwikkeling. Daarnaast gaan sprinklers door
lers – met behoud van alle functionaliteit – ’onzicht baar’
hun sproeipatroon de nadelige effecten van rook tegen
worden geïnstalleerd. Zo zijn er concealed sprinklers met
door de rookdeeltjes ’neer te slaan’. Dit betekent een
afdekplaatjes in de kleur van het interieur.
goede beveiliging tegen vergiftiging en verstikking.
Komen sprinklers gegarandeerd in actie bij een brand?
Waarom moet een ’onbrandbaar’
Zodra de brand voldoende hitte afgeeft zullen de
gebouw beveiligd worden?
sprinklers gaan sproeien. De precieze temperatuur waar bij
Het gebouw is misschien niet brandbaar (hoewel
het sproeien begint, is van tevoren nauwkeurig afgesteld.
dat in de praktijk ook vaak blijkt tegen te vallen), maar
Een gecertificeerd systeem zal met 100% zekerheid bij
de inventaris is dat zeker wél. Bijna overal zijn papier
deze temperatuur in werking treden en de brand blussen
en kunststoffen immers in ruime mate voorhanden. Die
– het vuur is vaak al gedoofd voordat de brandweer ter
kun nen niet alleen bron zijn van branden, maar ook van
plaatse is.
levensbedreigende gassen. Een goed beveiligingssysteem
is dus ook in ’onbrandbare’ gebouwen op zijn plaats.
Veelgestelde vragen over sprinklers
47
Vervolg op pagina 47.
Bestandsinhoud
Een waterdicht verhaal
over brandbeveiliging
Een waterdicht verhaal over brandbeveiliging
HIEr wEl
HIEr wEl
HIEr wEl
HIEr wEl
Dit boekje biedt u op beknopte wijze inzicht in de diverse
vormen van brandbeveiliging. U krijgt de heldere feiten en
de harde cijfers, zonder uitputtende verhandelingen.
Met name sprinklers komen ruim aan bod, onder meer aan
Sprinklers
de hand van verschillende praktijkvoorbeelden en tips.
Feiten, cijfers en meningen.
Een uitgave van de Vereniging Sprinkler Installateurs.
www.sprinkler.nl
HIEr wEl
HIEr wEl
5 e
geheel herziene druk
HIEr nIEt
HIEr nIEt
5e geheel herziene druk, november 2003
1e druk
september 1996
2e herziene druk april 1998
3e herziene druk juli 2000
4e herziene druk oktober 2002
Inhoud
Voorwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
1 Brandbeveiliging moet. Maar hoe? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
2 Het Bouwbesluit en de rol van sprinklers . . . . . . . . . . . . . . . . 8
3 Van 135 meter hoog tot 20 meter diep . . . . . . . . . . . . . . . 14
4 ”Sprinklers werken al door
in de voorlopige ontwerpen.”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
5 Waarom sprinklers? En voor welke prijs? . . . . . . . . . . . . . . 26
6 Voor elk gebouw een passend sprinklersysteem . . . . . . 30
7 Als ’t erop aankomt: de feiten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
8 Wie installeert het systeem? Wie inspecteert? . . . . . . . . . 40
Sponsors . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
Indien nieuwe statistieken en cijfers beschikbaar komen,
Bedrijfsverzamelgebouw, Helmond
dan vindt u deze op onze website: www.sprinkler.nl
Nieuwbouwproject, opgedeeld in vier units van elk 6.000 m2,
gescheiden door branddeuren. Door de sprinklerinstallatie
Op verschillende plaatsen in dit boekje treft u tips en
(eis van de plaatselijke brandweer) genieten huurders meer vrij
voorbeelden van sprinklerbeveiliging in de praktijk aan.
heid bij de inrichting. Omgerekend naar de prijs per vierkante
meter, vroeg de installatie relatief weinig extra investering.
1
Voorwoord
Brandbeveiliging staat sterk in de belangstelling. Dat is niet verwonderlijk als we weten
welke gevolgen een brand kan hebben. Met als trieste dieptepunten de gevallen waarin
dodelijke slacht offers en zwaargewonden vallen te betreuren. Goede beveiliging is daarom
noodzakelijk, overal waar vuur gevaar voor mensen kan opleveren. En niet alleen daar. Wat
te denken van schade aan uiterst kostbare, gevoelige apparatuur? Het effect van branden
in on vervangbare, historische panden? In magazijnen met uiterst brand bare materialen?
Welbeschouwd is brandbeveiliging aan de orde in nagenoeg alle bouwwerken.
In dit boekje ligt de nadruk op brandbeveiliging met behulp van sprinklerinstallaties.
De snelste en meest effectieve vorm van brandbeveiliging, zoals uit de cijfers en feiten blijkt.
Vragen als ‘Hoe werkt een sprinkler?’ en ‘Waar wel en waar niet?’ krijgen hier een antwoord,
terwijl ook het installatieproces en de kwaliteitsbewaking worden uiteengezet.
Installatie van sprinklers heeft ook vaak andere gunstige effecten. Volgens het gelijk waardig
heids principe (Bouwbesluit) kunnen langere vluchtroutes en grotere brandcompar ti menten
worden toegestaan. Speciale bouwvormen (zoals atria) worden mogelijk. En verze keraars zijn
doorgaans genegen de hogere graad van beveiliging te verdisconteren in de premies.
Dit boekje is alweer aan zijn vijfde druk toe. Dit geeft aan dat het in een behoefte
voorziet. Het is een geheel herziene druk geworden, aangezien er ook in de wereld van de
sprinklers en brandbeveiliging tal van ontwikkelingen zijn. De toegenomen aandacht voor
eisen en vergunningen vindt ook hier zijn weerklank. Wat betreft kwaliteitsgarantie en hand
having verschilt deze uitgave dan ook aanzienlijk van de vorige. Ook op veel andere punten is
er in belangrijke mate vernieuwd, aangevuld of gewijzigd.
Ongewijzigd is het uitgangspunt van een beknopt, handzaam boekwerkje over sprinklers,
bestemd voor alle betrokkenen bij het bouwproces: opdrachtgevers, architecten, adviseurs,
verzekeraars, brandweer en andere belanghebbenden. Met snelle, toegankelijke informatie,
zonder uitputtende verhandelingen. Heeft u specifieke vragen? Dan kunt u terecht bij de
erkende installateurs (pagina 43).
‘t Is natuurlijk te hopen dat er helemaal niets vlam vat. Ontstaat er echter ergens vuur, dan
is een sprinklersysteem het beproefde middel om slachtoffers te voorkomen en de schade te
beperken. Vanuit die gedachte wens ik u een nuttig en zinvol gebruik van deze uitgave.
Ministerie van VROM, Den Haag
In verband met het grote gevaar van brandoverslag was de ‘open’
atriumbouw van dit complex met zeventien boven grondse bouw
lagen en twee ondergrondse parkeerkelders alleen mogelijk door
toepassing van sprinklerbeveiliging. Het gaat hier om een combinatie
Rob Hartgerink
van een preaction, een normaal en een droog systeem.
Voorzitter Vereniging Sprinkler Installateurs (VSI)
2
3
Brandgevaar zit soms letterlijk in een klein hoekje. Een
1
smeulende sigarettenpeuk kan het begin zijn van een grote
vuurzee. Kortsluiting in een meterkast heeft meer dan eens
Brandbeveiliging moet. Maar hoe?
geleid tot verlies van complete bedrijfshallen. Dergelijke
ge varen worden soms gebagatelliseerd: ”Dat kan bij ons niet,
dit gebouw is onbrandbaar.” Wie zo denkt, komt bedrogen
uit. Zelfs in bouwwerken opgetrokken uit beton kunnen
hevige branden woeden, omdat in deze gebouwen vaak veel
(brand bare) kunststoffen worden toegepast. Bovendien is de
inventaris (meubels, papier, apparatuur) zo goed als altijd
brandbaar. Kortom, het is een illusie om te denken dat een
bedrijfsom geving van zichzelf vrij is van brandgevaar.
Na een brand ... In het meest rampzalige geval kost een
brand men sen levens. Gelukkig behoort zo’n doemscenario in
Nederland tot de uitzonderingen. Toch hebben tal van bran
den grote ge volgen. Niet alleen vanwege de materiële schade,
maar door de zaken ‘eromheen’. Doordat een getroffen bedrijf
tijdelijk niet kan produceren, lopen klanten weg. In de hui
dige tijd van justintime kan een gat van een paar dagen al
desas treus zijn. Brandschade aan een kleine schakel van een
grote productie lijn kan hierdoor onevenredig zwaar door
werken. In de detail han del kan men er ook van meepraten.
Consumen ten die toe zijn aan een nieuwe tent wachten echt
geen weken tot de dichtst bijzijnde campingzaak na een brand
weer de deuren opent.
Veel bedrijven komen de klap niet te boven Een
grote brand is voor meer dan de helft van de bedrijven fataal;
ze gaan direct dan wel binnen 3 jaar failliet. Met name het
tijdverlies door nieuwbouw breekt ze op. Lange levertijden op
machines doen zich eveneens gelden.
Ook met het oog op de continuïteit van een onderneming is
adequate brandbeveiliging dus van groot belang.
In de Verenigde Staten zijn in gebouwen met een hoog risico
FloraHolland, Rijnsburg
sprinklerinstallaties vaak verplicht; ongeveer 90% van de
Het grootste gecertificeerd gesprinklerde object van Nederland.
hotels en motels in de VS is gesprinklerd. Sommige Ameri
Het totale bebouwd oppervlak van 275.000 m2 is volledig
kaanse staten bieden universiteiten leningen met lage rentes
gesprinklerd met circa 40.000 sproeikoppen.
aan ten behoeve van de installatie van sprinklers.
1
1
4
5
Hoe kijkt de verzekeraar er tegenaan? Brandbe veili
nen deze instellingen meehelpen om een doelmatig plan op
ging is uiterst belangrijk. Zo zien ver ze keraars het ook. Sterker
te stellen.
nog, vaak komen de verzekerings maat schappijen met speciale
Voorkomen is beter: rookverboden in bepaalde ruimten
wensen, bijvoorbeeld ten aanzien van de maximale comparti
en het verplicht gebruik van vlamdovende prullenbakken
mentgrootte en de te gebruiken bouw materialen. Wordt
be horen ook tot de organisatorische maatregelen. Evenals
niet aan deze wensen voldaan, dan wordt er niet verzekerd,
een verbod op plaatsing van vuilcontainers tegen het
of al leen tegen hoge premies. Het treffen van voorzieningen
gebouw. Een brand in zo’n container leidde er ooit toe dat in
voor brandbeveili ging kan anderzijds be tekenen dat lagere
Hengelo (O.) een heel winkelcentrum in de as werd gelegd.
verzeke rings premies in rekening worden gebracht.
3. Signalering
Welke soorten brandbeveiliging? Brandbeveiliging kan
Hoe eerder de brandweer weet dat er een brand is, des
grofweg in vier categorieën worden onderverdeeld:
te beter. Kennis van de precieze plaats van de brandhaard is
ook belangrijk voor een doelmatige inzet van blusmateriaal.
1. Bouwkundig
Met een brandmeldsysteem wordt de brandweer snel op de
Alle bouwkundige eisen zouden gemakkelijk terug te
21%
17%
hoogte gebracht. Dat kan via automatische brandmelders die
vin den moeten zijn in het Bouwbesluit en de bijbehorende
1%
reageren op rookontwikkeling, temperatuurstijging of straling.
3%
NENnor men. Dat valt in de praktijk behoorlijk tegen.
Ze slaan alarm (waarschuwingsbel) en schakelen tegelijker tijd
Daarom zijn er Nederlandse Praktijk Richtlijnen (NPR)
11%
12%
de brandweer in. De handbrandmelders gaan daartoe pas over
uitgegeven. De naam zegt het al, de eisen in ’praktijktaal’
’Bij brand glas stuk slaan.’
na menselijk ingrijpen: ’Bij brand glas inslaan’.
gesteld. Uitgaande van het Bouw besluit zijn ook reken
Een van de meest voorkomende
In veel gebouwen wordt gebruikgemaakt van een combi natie
beslismodellen ontwikkeld, bij voor beeld om snel de vereiste
35%
vormen van ’Signale ring’ is de
van automatische en handbrandmelders.
maximale compartiment grootte te bepalen.
Woongebouwen
handbrand melder.
Kantoorgebouwen
Het Bouwbesluit bevat de minimum prestatieeisen voor
Industrie
4. Repressief
materialen. Er worden onder meer eisen beschreven voor:
Overige gebouwen
Het gaat hier om alle middelen voor het direct blussen of
• brandwerende beglazing
Vuilcontainer en los afval
doven van een brand:
Personenauto
• beschermende staalconstructies
Overige gebouwen
• isolatiematerialen
a. Kleine blusmiddelen
• rookluiken.
Verdeling van branden naar object
Zoals handblusapparaten en slanghaspels. Ze bieden alleen
in 2001
(Bron: CBS)
kans op succes bij kleine brandhaarden. Zijn er geen men sen in
Een voorbeeld dat het belang van deze eisen onderstreept:
de buurt, dan blijven ze onbenut. Helaas ontbreekt nog maar
meer dan eens komt het voor dat branddeuren, die vanzelf
al te vaak de periodieke controle op dit soort beveiligings
dienen te sluiten, worden vastgezet met wiggen. Bij een
mid delen. Het is voorgekomen dat bij een be ginnende brand
brand kan dat catastrofale gevolgen hebben.
een schuimblusser niet kon worden gebruikt omdat deze leeg
op de voorgeschreven plaats hing.
2. Organisatorisch
Bij brand in drukbezochte gebouwen, zoals winkelcentra
b. Stationaire blusinstallaties
en bioscopen, moeten de medewerkers zorgen dat het publiek
Dit zijn automatische systemen, zoals sprinklers, schuimblus
snel en zonder paniek het gebouw verlaat. Dat vraagt om een
installaties en blusgasinstallaties. Afhankelijk van het type
specifiek op het gebouw afgestemd ontruimingsplan.
gebouw, de gebruikte materialen, de inventaris en het soort
Effectief ontruimen, het is gemakkelijker gezegd dan gedaan.
brandrisico komt een van deze systemen of een combinatie
1 Wie daarover meer wil weten kan terecht bij de Arbodien sten.
in aanmerking.
1
In samenwerking met de landelijke bedrijfshulpver le ning kun
6
7
2
Het Bouwbesluit geeft onder meer voorschriften voor de
brandveiligheid van een gebouw. Zo worden eisen ge steld ter
Het Bouwbesluit en de rol van sprinklers
’beperking van de uitbreiding van brand’. In feite gaat het om
de brandcompartimentering.
En daar doemt nu een probleem op. Veel gebouwen zijn zó
ingedeeld dat niet kan worden voldaan aan de comparti men
teringsvoorschriften. Vooral in winkelcentra en indus triege
bouwen moet worden gezocht naar alternatieve op lossingen.
Dat kunnen sprinklerinstallaties zijn, of detectie en rook en
warmteafvoersystemen. Voorop staat dat deze systemen zor
gen voor ten minste een gelijkwaardige brandveiligheid als in
de voorschriften. Maar hoe kunnen we dat bepalen?
Reken-/beslismodellen Het blijkt nog onmogelijk om
prestatieeisen te formuleren voor brandbeveiligingssyste men.
Wél zijn er bepalingsmethoden ontwikkeld waarin alle facto
ren worden gewogen die van invloed zijn op de brandveilig
heid. Deze zogenoemde reken/beslismodellen kunnen aan
geven dat bepaalde technische voorzieningen noodzakelijk
zijn. Voor deze voorzieningen bestaan vervol gens weer
normen:
• NEN 6094 Brandveiligheid van gebouwen/Classificatie,
eisen en bepalingsmethoden van automatische sprinkler
installaties
• NEN 6093 Brandveiligheid van gebouwen/Beoordelings
methode van rook en warmteafvoerinstallaties
• NEN 2535 Brandveiligheid van gebouwen/Systeem en
kwaliteitseisen en projecteringsrichtlijnen.
Actuele ontwikkelingen op het gebied van rekenbeslis
methoden zijn die voor:
de ontvluchting uit grote brandcompartimenten en
de beheersbaarheid van brand.
TIP
Voor gesprinklerde objecten
met huurders en gebruikers …
Mode Centrum, Almere
… is het belangrijk dat naleving van de Sprinklervoor
In dit spectaculaire gebouw, de Dôme, zijn showrooms en
schriften contractueel wordt vastgelegd, zodat periodieke
kantoren van vooraanstaande modemerken gevestigd. Van de
inspecties doorgang vinden en certificering wordt
eerste bouwfase van de Dôme (totaal 15.000 m2) is
gecontinueerd.
2
een oppervlakte van 12.000 m2 beveiligd met sprinklers.
2
8
9
De eerste methode is in ontwikkeling en moet derhalve nog
be palen. Dit model is een goed middel in de strijd tegen
gepubliceerd worden en de tweede is in 1996 gepubliceerd.
onbe heersbare branden; bovendien leidt het tot minder
Het is de bedoeling bij een eerstvolgende update van het
risico’s voor het brandweerpersoneel en minder schade aan
Bouwbesluit voor grote brandcompartimenten te verwijzen
de omgeving.
naar genoemde methoden.
Het reken/beslismodel maakt het mogelijk van tevoren vast te
leggen op welke wijze de inzet van de brandweer bij brand
Bijvoorbeeld: staalconstructies
zal plaatsvinden. Conform de methode worden bepaalde
De invloed van een sprinklerinstallatie reikt hier verder dan
technische voorzieningen, zoals een sprinklerinstallatie of een
het brandblussen en het beperken van de directe schade.
detectiesysteem, vertaald in gro tere
In Duitsland mogen ‘ongesprinklerde’ winkels een
Door het sproeiwater blijft een staalconstructie relatief koel
brandcomparti men ten, met als gevolg
com partimentsgrootte hebben van 5.000 m2; mét
met temperaturen van maximaal 200°C. Het gebouw kan
grotere toelaatbare onverdeelde
sprinkler-installatie wordt dat 10.000 m2.
daardoor relatief snel gerepareerd worden.
ruimten.
Bij staalconstructies maken sprinklers de brandwerende
bekleding meestal overbodig. In het distributiecentrum van
Bouwkundige besparingen bij sprinklerbeveiliging
Compaq te Gorinchem kon door installatie van sprinklers
Wanneer een gecertificeerd sprinklersysteem vol gens de
zo’n € 200.000 worden bespaard op de kosten voor
N(ormaal)klasse wordt geïnstalleerd zijn verschil lende bouw
brandwerend bekleden.
kundige besparingen mogelijk:
Brandwerendheidseis van 120 naar 60 minuten
Vluchtmogelijkheden
Dankzij sprinklers kunnen de brandwerendheidseisen in lage
• De maximale loopafstand naar een veilige vluchtmoge lijk
gebouwen vaak geheel vervallen. En door installatie van
heid mag van 15 meter verhoogd worden naar 30 meter
sprinklers in een hoog kantoorgebouw kan de brandwerend
• De maximale loopafstand van 90 meter tussen twee uit
heidseis voor de hoofddraagconstructie (betongevulde stalen
gangen, die toegang geven tot het aansluitende terrein,
buiskolommen) van 120 minuten worden omgezet in 60
vervalt.
mi nuten. Voorwaarde: een gecertificeerd sprinklersysteem.
Hoofddraagconstructie
De brandwerendheid met betrekking tot bezwijken mag
Reken-/beslismodel ‘Beheersbaarheid van brand’
worden teruggebracht tot 30 minuten (de standtijd van de
Om dat de brandcompartimentering een belang rijke rol speelt
sprinklerinstallatie is namelijk 60 minuten).
bij de beheersbaarheid van brand is in op dracht van het
ministerie van Binnenlandse Zaken een reken/beslis model
ontwikkeld om de grootte van brandcompar timenten te
Een gratis kopie van het onderzoeksrapport ’Beheersbaarheid
van brand’ en het bijbehorende Reken/beslismodel kunt u
schriftelijk bestel len (bestelnummer 7610953034) bij het
TIP
Als indicatie voor de onderhoudskosten
Logistiek Centrum van de directie Brandweer en Rampen
van een sprinklersysteem …
bestrijding, Chroomstraat 151, 2718 RJ Zoetermeer, bij voor
… geldt de stelregel: hooguit 1% van de investerings
keur per fax: 079 3614986 of email: boekwerken@minbzk.nl
kosten. Deze relatief lage kosten hangen samen met de
Een gratis kopie van het reken/beslismodel is ook afzonderlijk
duurzaamheid van het systeem.
verkrijgbaar (bestelnummer 7610953034F).
U mag rekenen op een levensduur van 30 jaar.
2
2
10
11
Beheersbaarheid van brand
Jaarlijks zijn er in Nederland ruim 300 branden die onbe
heersbaar zijn. Dus bijna elke dag één. Deze branden
veroorzaken circa 60% van de directe brandschade.
Zij komen vooral voor op bedrijventerreinen en in grote
complexe gebouwen.
Door toepassing van sprinklers
kan de maxi maal toegestane com
partiment grootte vaak uitgebreid
Passages
worden. Compartimenten die 10x
Deze mogen als vluchtmogelijkheid worden gebruikt, mits
zo groot zijn beho ren zelfs tot de
voorzien van een natuurlijk rookafvoersysteem, gestuurd door
moge lijk heden (volgens het reken/
een automatische brandmeldinstallatie met rookmel ders.
beslismodel bij ’Beheersbaarheid
Brandwerende scheidingen tussen passages en aan grenzende
van brand’).
winkels kunnen achterwege blijven.
100m
Compartimenteringen
Ruimten met een 10x zo groot oppervlak
behoren tot de mogelijkheden, terwijl een
brandmeldinstallatie niet meer nodig is. Wel
60m
blijven brandwerende scheidingen noodza kelijk
tussen gesprinklerde en nietgesprinklerde delen.
Niet-gesprinklerd gebouw / 4 compartimenten
100m
Gesprinklerde compartimenten mogen
in België bijna drie keer zo groot zijn
als niet-gesprinklerde, met een maxi-
mum van 30.000 m2.
60m
Gesprinklerd gebouw / géén compartimentering
NS Onderhoudswerkplaats, Leidschendam
Door installatie van sprinklers werd hier een compartiments
grootte van ruim 10.000 m2 mogelijk. Voor de beveiliging van
in totaal 24.000 m2 werkplaats zorgt een sprinklerinstallatie
2
(3.360 sprinklers) met eerstegraads watervoorziening,
2
aangesloten op een reinwaterkelder van ca. 540 m3.
12
13
3
Of het nu gaat om een gebouw van 40 verdiepingen of
om een object met vooral ondergrondse ruimten, de brand
Van 135 meter hoog tot 20 meter diep vei ligheid dient van niveau te zijn. Om de vereiste brandvei
lig heid te realiseren vragen ‘hoog’ en ‘laag’ uiteraard een
verschillende aanpak. Dit komt duidelijk tot uiting in de uit
eenzettingen van twee deskundigen. De heer J. Brekelmans,
Beleidsmedewerker Preventie van de Hulpverleningsregio
Haaglanden, neemt de hoogbouw onder de loep, terwijl de
heer Y.E. Suurenbroek, Stichting Onderzoek en Voorlichting
Integrale Brandveiligheid en Organisatie, Docent Bouwproces
sen aan de Universiteit Twente, nader ingaat op de situatie
ondergronds.
Hoogbouw Het zal duidelijk zijn dat naarmate een ge
bouw hoger wordt dit niet ten koste mag gaan van de brand
veiligheid van het betreffende gebouw. De bouwregelgeving
dient daarop dus in te spelen. Het is goed om te onderzoeken
hoe hiermee wordt omgegaan, zowel wat betreft de brandpre
ventieve voorzieningen als de repressieve brandbestrijding.
In Nederland wordt de bouwregelgeving aangestuurd
door de Woningwet. Conform deze wet (artikel 8) dient in elke
gemeente een Bouwverordening te zijn vastgesteld, waarin
onder andere het brandveilig gebruik van bouwwerken wordt
geregeld. Daarnaast bepaalt artikel 2 van de Woningwet dat
er een Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) van toepas
sing is, die uniforme voorschriften vermeldt. Deze AMvB wordt
het Bouwbesluit genoemd. Naast voorschriften voor gezond
heid, bruikbaarheid, energiezuinigheid en milieu, worden in
dit Bouwbesluit ook uitgebreide eisen gesteld voor de veilig
heid van bouwwerken. Een onderdeel hiervan is de brandvei
ligheid.
Het Bouwbesluit biedt ons, voor alle voorkomende
ge bruiksfuncties, de brandveiligheidseisen voor
bouwwerken. Dit gebeurt over het algemeen in de vorm
Rembrandt Tower, Amsterdam
van zogenaamde prestatieeisen voor de verschillende
Dit gebouw aan de Amstel is met z’n 135 meter het hoogste van
onderdelen. Indien zich echter in een bouwwerk een vloer
Amsterdam. Verdeeld over 40 bouwlagen biedt deze toren 40.000
van een verblijfsgebied be vindt op meer dan 70 meter
m2 kantoorruimte. Het natte sprinklersysteem bestaat uit drie
boven het aansluitend terrein, dan worden hiervoor alleen
3
groepen (elk met een eigen sprinklerpomp) met per verdieping
een aantal functionele eisen ge geven, die tot doel hebben
3
een aparte sprinklersectie.
te garanderen dat het bouwwerk zodanig wordt ingericht
14
15
TIP
Voor meer informatie over sprinklers en
Ter illustratie een fragment uit de ‘Aanvullende Brand
sprinklerinstallateurs …
veiligheidsvoorzieningen voor gebouwen met een kantoor
… kunt u zich wenden tot de Vereniging Sprinkler Instal la
functie hoger dan 70 meter’, een beleidsnotitie van de
teurs (VSI). U kunt schrijven (Postbus 12, 3740 AA Baarn),
Hulpverleningsregio Haaglanden (juni 2003):
bellen (035 5427530), faxen (035 5427630),
emailen (vsi@hetbranchebureau.nl) of naar de site surfen:
2.3.2 Beperking van uitbreiding van brand
www.sprinkler.nl
2.3.2.1 Sprinklerinstallatie
In het gebouw met een kantoorfunctie dient een
gecertificeerde automatische sprinklerinstallatie
dat het brandveilig is. Beoogd wordt op z’n minst een
aanwezig te zijn, zoals omschreven in het boek
vergelijkbaar brandveiligheidsniveau te be reiken als bij
‘Brandbeveiligingsinstallaties’ van de NVBR. De
bouwwerken beneden de 70 meter. Voor dergelijk hoge
installatie dient onder andere aan het volgende
bouwwerken kunnen dus mogelijk zwaardere eisen wor den
te voldoen:
gesteld dan de eisen die het Bouwbesluit aangeeft voor
a. De sprinklers dienen bij voorkeur van het
bouwwerken tot 70 meter. De aanvrager van een bouwver gun
zogenaamde fastresponse type te zijn.
ning moet de gemeente duidelijk maken met welke voor zie
ningen dezelfde mate van brandveiligheid wordt gerealiseerd.
Toelichting
De fastresponse sprinkler is een sprinkler met
Om een aanvrager van een bouwvergunning voor een
een grote gevoeligheid waardoor hij snel in
hoog gebouw tegemoet te komen, zijn in diverse regio’s
werking treedt. Deze is speciaal ontwikkeld
richtlijnen die laten zien wat ter plaatse acceptabel is. In de
voor toepassing in gebouwen waar de veilig
regio Haaglanden heeft dit geleid tot enkele beleidsnotities
heid van mensen voorop staat.
voor hoge kantoor en woongebouwen waarin ten opzichte
van het Bouwbesluit aanvullende eisen zijn gegeven.
b. De sprinklerinstallatie dient in overleg met de
Bij deze beleidsnotities is uitgegaan van de noodzakelijke
brandweer in overzichtelijke detectiezones te
on derdelen waaraan eventueel zwaardere eisen gesteld
zijn onderverdeeld.
dienen te worden. Zoals eerder vermeld, gaat het daarbij
om brand preventieve voorzieningen én om repressieve
Toelichting
brandbestrijding. Bij diverse onderdelen is toegelicht/
Hiermee wordt beoogd dat door de sprinkler
gemotiveerd waarom tot gestelde eis is gekomen.
installatie gedetecteerde gebieden/bouw lagen
Volledigheidshalve dient te worden vermeld dat deze
niet te groot worden en daarmee de ver ken
richtlijnen niet landelijk zijn.
ningstijd door de brandweer wordt verkort.
TIP
Gedetailleerde informatie over sprinklers …
Ten aanzien van sprinklerinstallaties: in de bouwregel
… wordt u graag verstrekt door de VSI,
geving (Bouwbesluit/Bouwverordening) worden deze niet
telefoon 035 54 27 530, www.sprinkler.nl.
voorgeschreven. In veel gevallen komt deze installatie in beeld
U kunt bijvoorbeeld inzicht krijgen in mogelijke voordelen
als een gelijkwaardige oplossing voor bijvoorbeeld de vereiste
door sprinklerinstallaties. Informatie over verzekerings
brandcompartimentering. Sprinklerinstallaties worden in
voordelen verstrekt de assurantiemakelaar.
ge bouwen hoger dan 70 meter onder andere geëist omdat:
• de zogenaamde inzettijd voor de brandweer toeneemt
3
naarmate een gebouw hoger wordt
3
16
17
• de ontruimingstijd voor de gebruikers langer en gecompli
TIP
Aanzienlijke besparingen
ceerder is
op de installatie van sprinklers …
• een onmiddellijke totale ontruiming voor het gehele
… zijn mogelijk wanneer vanaf het ontwerpstadium
ge bouw in eerste instantie dient te worden voorkomen
rekening wordt gehouden met een sprinklersysteem en al
• brandbestrijding in hoge gebouwen gecompliceerder is
in deze fase een sprinklerinstallateur wordt ingeschakeld.
• blussing met behulp van de bij de brandweer gebruikelijke
hoge druk bij deze hoogte niet meer mogelijk is. Daarom
zal alleen maar met lage druk kunnen worden geblust het
De uitermate ongunstige omstandigheden voor zowel
geen gepaard gaat met grote waterhoeveelheden.
ontvluchting als redding rechtvaardigen een veel meer pre
ventieve en brandbeperkende benadering dan gebruikelijk.
Sprinklerinstallaties zullen mijns inziens steeds meer
Sprinklerinstallaties kunnen hierbij direct na het ontstaan en in
voor komen omdat grotere brandcompartimenten, zoals bij
de ontwikkelingsfase van een brand een waardevolle bijdrage
indu striegebouwen, winkelcentra e.d., worden verlangd en
leveren. Oók omdat werkbare repressieve oplossingen, indien
omdat het fenomeen hoogbouw steeds meer voorkomt. Een
al mogelijk, ingewikkeld en kostbaar zijn. Door de layout en
voor waarde is wel dat een noodzakelijke sprinklerinstallatie
de rookontwikkeling die het moeilijk maken overzicht te krij
altijd wordt gecertificeerd. Dit dient te geschieden volgens de
gen, moeten buitengewoon hoge eisen gesteld worden aan
NCPLPCB Regeling Blussystemen van het NCP te Houten.
‘uptodate’ aanvalsplannen en overige voorbereiding van
hulpverleners. Zelfs als dit optimaal geregeld is, dan nog zal
Ondergronds De problemen bij de inzet van de
de aard van branden in ondergrondse objecten een reële kans
brand weer in complexe en ondergrondse ruimten liggen
op ontsnapping en overleving van de slachtoffers in de weg
letterlijk en figuurlijk besloten in de beslotenheid en de
staan. Hetzelfde geldt voor de mogelijkheden van een succes
onoverzichtelijkheid van die ruimten. Gecombineerd met
volle redding of brandbestrijdingsactie.
de zich vaak snel uitbrei dende branden in dergelijke
omstandigheden, maakt dit het gedrag en het verloop van
Bij veel partijen bestaat er inmiddels consensus over dat
dergelijke branden uitermate moei lijk voorspelbaar. Voor
het totale risico ondergronds niet groter mag zijn dan boven
zowel de gebruikers (vluchtenden) als voor de brandweer
gronds. Al was het maar omdat niemand de verantwoorde lijk
leidt een en ander tot uitzonderlijk lastige omstandigheden.
heid wil nemen voor het tegendeel. Ontvluchting en brand
De ontvluchting omhoog is fysiek zwaar en vluchtenden
bestrijding zijn ondergronds veel moeilijker dan bovengronds,
moeten met de hitte en rook mee omhoog, de toesnellende
dus de mogelijke gevolgen van een brand zijn veel groter.
hulpverleners tegemoet. Door de snelle branduitbreiding
Om toch een gelijkblijvend risiconiveau te kunnen handha ven
en temperatuuropbouw, de sterke rookontwikkeling, de
zal de kans op een calamiteit overeenkomstig kleiner moeten
moeilijke ontvluchting en proble matische brandbestrijding
zijn. Althans, als risico gezien wordt als ‘kans maal gevolg’,
ontstaan ondergronds eerder on controleerbare
en het risico minimaal ‘gelijk moet blijven’. Het begrip ‘kans’
omstandigheden. Met als gevolg mogelijk veel slachtoffers.
is echter een vluchtig, abstract en discutabel begrip, om maar
niet te spreken over de methoden ter bepaling van die kans.
TIP
Voor een sprinklersysteem dat naadloos
Bovendien helpt het je niet bij een daadwerkelijk uitgebro ken
moet aansluiten op het interieur …
brand.
… staan zogenoemde concealed sprinklers ter beschikking.
Deze minimaal geproportioneerde sprinklers bezitten een
Om de risico’s ondergronds beheersbaar te houden zullen
afdekplaatje in de passende interieurtint.
naast het verkleinen van de kansen dus juist de gevolgen aan
3
toonbaar kleiner gemaakt moeten worden. Erg negatieve
3
18
19
ge volgen zoals tientallen, laat staan honderden doden worden
maatschappelijk niet geaccepteerd, ondanks een veronder steld
en ‘aantoonbaar gecalculeerde’ zeer kleine kans van optreden.
Gezien de verwachting van grote schade en mogelijk grote
aantallen slachtoffers moet men zich veel meer dan gebrui ke
lijk gaan richten op brandbeperking. Dat gaat momenteel het
beste met adequate en beproefde technische maatregelen,
waaronder installatie van een sprinklersysteem. Maar ook rook
en warmteafvoersystemen, compartimentering en het creëren
van meer en betere ontsnappings en evacuatiemogelijk he den
spelen een rol. Daarbij is het integrale resultaat beter dan de
som der delen. Geavanceerde, failproof sprinkler systemen met
bijbehorende installatie en besturingstechnologie zullen juist
in de (voorkomende en) beperkende fase een grote sprong
werken. Paradoxaal genoeg lijkt men in ondergrondse ruim
voorwaarts kunnen betekenen in het beheersen van branden
ten met veel ‘toevallige’ voorbijgangers – zoals winkelcentra,
in openbare ondergrondse ruimten.
stations en tunnels – meer te vertrouwen op repressieve brand
bestrijding. In relatief ‘overzichtelijke’ omgevingen is dat van
Sprinklerinstallaties dienen voor zowel vluchtenden als de
uit kosten/batenoverweging wellicht te rechtvaardigen, in
brandweer betere ontsnappingsomstandigheden te creëren.
openbare ondergrondse ruimten met kans op grote aantallen
Bovendien moet de brandweer een ‘behapbare’ situatie aan
slachtoffers, mag je daar grote vraagtekens bij zetten.
treffen: zo klein mogelijke branden. In ieder geval zó klein, dat
ze naar de huidige stand van de brandbestrijdingstechniek
De brandweer stond bij achtereenvolgens The King’s
controleerbaar zijn dus aanmerkelijk kleiner dan nu het
Cross Fire, The Channel Tunnel Fire en meer recentelijk
ge val is.
ver schil lende branden in Alpentunnels (Mont Blanc,
Tauern Tunnel, Kaprun) vrijwel machteloos. Deze rampen
Voor ‘bovengronds’ is er door ervaring een redelijke mix
zijn mede een ge volg van de onderschatting van de
van preventie, preparatie en repressie ontstaan. Maar: erva rin
specifieke brandbestrij dingsproble men en de problemen
gen bovengronds zijn niet op voorhand geschikt voor onder
die slachtoffers ervaren bij het ontvluchten uit dergelijke
gronds.
objecten. Elders opgedane bittere ervaringen worden maar
De mijnbouw is een mooi voorbeeld. Deze bedrijfstak zet de
al te gemakkelijk genegeerd of vergeten.
kaarten volledig op brand en explosievoorkoming via strenge
werkprocedures en consequent scheiden van ontstekings en
In verband met voldoende vluchtgelegenheid en adequate
brandstofbronnen. Verder is er grote aandacht voor aanvoer
brandbestrijdingsmogelijkheden is het nodig al in het ont
van verse lucht voor de mijnwerkers en daarvan gescheiden
werpstadium van ondergrondse objecten en infrastructuur
afvoer van afgewerkte en explosieve gassen naar buiten. Juist
vast te stellen welke maatregelen nodig zijn om een onge
vanwege de onbeheersbaarheid van ondergrondse branden
breidelde branduitbreiding tegen te gaan. Slechts door het
richt men zich op brandvoorkoming (in brandweerbegrip pen:
integraal meeontwerpen van beperkende maat regelen
het geopend houden van de branddriehoek). Men koestert
zoals sprinklersystemen, zullen gebruikers van onder grondse
er geen overspannen verwachtingen over hulpverlening of
objecten een reële overlevingskans hebben. Bovendien kunnen
3 redding, ondanks de getrainde en opgeleide mensen die er
branden in dergelijke complexe en onder grondse objecten
3
succesvol door de brandweer bestreden worden.
20
21
Als het gaat om het ontwerpen van bouwwerken met
Architect Ray Kentie:
4
integratie van sprinklers, dan heeft Ray Kentie van Kentie &
”Sprinklers werken al door
Partners Architekten te Amsterdam recht van spre ken. Op de
projectenlijst van het bureau prijken onder meer de Nieuwe
in de voorlopige ontwerpen” Kerk en het Pulitzer Hotel in Amsterdam. In beide bouwwer
ken voorzien sprinklers in de brandbeveiliging.
”Voor het Pulitzer Hotel geldt wat voor veel hotels geldt. Door
hun vides en een vaak weinig overzichtelijke interne routing
vereisen ze brandbeveiligingsvoorzieningen van hoog niveau.
En dan kom je al gauw uit op sprinklers, ook al om dat er nau
welijks echte alternatieven zijn.
In de Nieuwe Kerk was instandhouding van de monu
men ta le setting het uitgangspunt. Daarnaast werd ultieme
brand veiligheid verlangd, omdat de kerk een museumfunctie
zou krijgen. Sprinklers boden hier de oplossing, omdat ze
andere, bouwtechnisch meer ingrijpende brandbeveiligings
voorzie ningen overbodig maakten. Er is een droog systeem
geïnstal leerd, dus zelfs als onverlaten het systeem zouden pro
beren te forceren ontstaat er geen waterschade. Die extreme
beveili ging is op z’n plaats in een gebouw waar unieke, uiterst
kost bare collecties worden geëxposeerd. De Nieuwe Kerk is
momenteel ná het Rijksmuseum en het Van Gogh Museum,
de nummer drie van Amsterdam wat betreft bezoekersaan
tallen. Ook dát rechtvaardigt de uiter ste zorg die aan de
brandveiligheid is besteed.”
Bijna van begin af aan ”Wanneer sprinklers in het
ont werpproces een rol gaan spelen? Vroeg. Al in de voor
lopige ontwerpen werkt eventuele inbreng van sprinkler be
veiliging door. Als ont werper krijg je namelijk meer vrijheid
wat betreft de lengte van vluchtwegen en de comparti ments
grootte. Dat kan de weg openen voor nieuwe, vaak meer
open bouw vormen. Het sprinklersysteem krijgt in het defi
ni tieve ontwerp en de besteksfase zijn concrete invulling en
verbijzondering. Daar in schuilt nog een aardige uitdaging.
Friesland College, Leeuwarden
Want als architect wil je de sprinklers natuurlijk esthetisch
Karakteristiek voor het interieur van het gebouw van
verantwoord integre ren. Hoe minder je van de sproeikop pen
deze instelling voor beroepsonderwijs en educatie is
ziet, des te beter.”
de grote open ruimte. Een nat sprinklersysteem met
4
546 sproeikoppen beveiligt de 4.300 m2 van dit atriumdeel.
4
22
23
Waar sprinklers installeren?
• in ruimten waar veel mensen komen, zoals winkelcentra,
congrescentra, hotels, ziekenhuizen, discotheken en
bioscopen
• in geval van grote hoeveelheden brandbare stoffen; hier
telt elke seconde, meer dan waar ook; voorwaarde is dat
het type brand met water bestreden kan worden
• in atrium-bouw waar sprinklers als vervanging van andere
brandwerende voorzieningen fungeren
• in ruimten met dure apparatuur, zoals computers;
herstelbare waterschade weegt nu eenmaal minder zwaar
dan definitieve brandschade
• in historische gebouwen en overal waar de kans bestaat
dat brand onherstelbare schade aanricht
• wanneer de kans bestaat dat de brandweer niet snel ter
plaatse is, zoals bij gebouwen en objecten op afgelegen of
moeilijk (files!) bereikbare plaatsen.
Overregulering moet worden voorkomen Ray Kentie,
ge vraagd naar een trend in de houding ten opzichte van
brand beveiliging en sprinklers: ”Naar mijn idee wordt er
be wuster mee omgegaan dan een paar jaar geleden. Soe
De Nieuwe Kerk is na het Rijks
pe ler ook, in die zin dat opdrachtgevers adequate brandbe
museum en het Van Goghmuseum
maken. Door toe name van het aantal sprinklerinstallaties
veiliging meer als een vanzelfsprekendheid beschouwen.
publiekstrekker nummer 3 in Amster
zul en meer en meer architecten de nodige ervaring en ken
Bij de overheid is men alerter, soms strenger, geworden.
dam. Het gebouw is met een droog
nis opdoen. Ik zie ‘t hier trouwens niet zover komen als in
En voorzichtiger. Waar voorheen regelmatig alternatieven
sprinkersysteem optimaal beveiligd
Amerika, waar steeds meer woningen met sprinklerinstal
werden aangedragen, steken overheidsfunctionarissen nu
tegen brand en waterschade.
laties worden gebouwd. In ons land zullen de kosten dat
hun nek niet meer uit. Dat mag en moet niet leiden tot
ANP foto
beletten.”
on werkbare situaties. Ik hoop echt dat de regelgevers niet de
makkelijkste weg kiezen door énénén te
eisen. Brand veilig heid is een must, zeker,
Naar schatting zijn er in 2001 wereldwijd zo’n
Waar géén sprinklers installeren?
maar bou wen moet wel betaalbaar
70 miljoen sprinklers geïnstalleerd, waarvan
• als er kans is op branden in voertuigen, kasten of andere
blijven. Zo gezien zijn de huidige regels
ongeveer 500.000 in de Benelux.
betrekkelijk kleine afgesloten ruimten; in deze situaties
naar mijn smaak voldoende.”
wordt het sproeieffect van sprinklers te veel beperkt
• als installatie van sprinklers te veel verbouwwerk vereist;
Meer kennis dankzij meer sprinklers Uit onderzoek
toch zijn in tal van dergelijke – vaak historische – gebou
blijkt dat er bij architecten betrekkelijk weinig kennis over
wen sprinklers geïnstalleerd
sprinklers bestaat. Hoe kan daar wat aan gedaan worden?
• wanneer water een averechts effect heeft, zoals bij
Ray Kentie: ”De meeste projecten zijn nog steeds ‘sprinkler
natriumbranden.
4 loos’, veel archi tecten krijgen er in de praktijk niet mee te
4
24
25
5
Twee redenen voor installatie van sprinklers springen er
duidelijk uit:
Waarom sprinklers? En voor welke prijs? Geen slachtoffers In de laatste 25 jaar zijn er bij branden
in bedrijven met een automatische sprinklerinstallatie geen
dodelijke slachtoffers gevallen. Dit geldt zowel voor Nederland
als voor de ons omringende landen.
Minder materiële schade Zowel uit Nederlands als
Amerikaans onderzoek (FMFPC) blijkt dat brandschade
in ge bouwen met een sprinklerinstallatie minder dan 10%
bedraagt van de schade bij brand in vergelijkbare niet
gesprinklerde gebouwen..
Onderzocht zijn branden in:
nietindustriële gebouwen (kantoren, winkelcentra,
ziekenhuizen, scholen, verzorgingshuizen)
industriële gebouwen (productiebedrijven)
opslaggebouwen (magazijnen en distributiecentra).
Sprinklerbeveiliging voorkomt dat er slachtoffers vallen
en het beperkt de schade. Twee zwaarwegende argumenten,
die weinig betoog behoeven. Maar er zijn meer redenen voor
installatie van een sprinklersysteem.
Brandveiligheid als waarborg voor continuïteit Zelfs
in een gebouw met bouwkundige brandbeveiligingsvoor
zieningen kunnen belangrijke machines en cruciale gegevens
verloren gaan. Met als gevolg dat de continuïteit van de
onder neming gevaar loopt en werkgelegenheid verloren
dreigt te gaan.
Bijna elk bedrijf heeft onderhouds en reparatiecontracten voor
machines en apparatuur afgesloten. Raakt een verpakkings
ma chine defect? Binnen 2 uur is de servicedienst ter plekke!
Dat is de ene kant van het verhaal.
Aan de andere kant wordt een veel hoger risico moeiteloos
aanvaard: dat diezelfde verpakkingsmachine door een brand
Steelverbreding D-pier, Schiphol
in één keer verloren gaat, voor altijd onbruikbaar wordt. Toch
De pier is uitgebreid door een verbreding en het opbouwen van
kunnen daartegen ook maatregelen worden genomen. Door
een verdieping. Zo’n 8.000 sprinklers zijn op een opper vlakte van
een investering in brandbeveiliging met sprinklers.
ca. 9.500 m2 geïnstalleerd. In dezelfde periode is in de ‘bagage
5
afroepbuffer’ een sprinklerinstallatie met schuimtoevoeging
5
gerealiseerd.
26
27
De milieukant van de zaak Een van de neveneffecten
Nederland explosief gestegen. Miljoenen vierkante meters
van een brand is de belasting van het milieu door lucht en
be drijfsoppervlak worden inmiddels door middel van sprinklers
watervervuiling. Soms overschaduwt zo’n aanvankelijke bijzaak
beveiligd. Wereldwijd worden jaarlijks meer dan 70 miljoen
zelfs de directe brandschade. Zoals bij een brand bij Sandoz
sprinklers geïnstalleerd.
in Basel, toen met het bluswater zo’n 1250 ton aan giftige
chemische verbindingen in de Rijn terechtkwam. Een 40 kilo
Voor minder dan de prijs van vloerbedekking De
meter lange gifbaan leidde tot grote
in vestering die een sprinklersysteem vraagt? De kosten
mi lieuschade, onder an dere in de vorm
liggen lager dan de uitgaven voor vloerbedekking. En dan
van vissterfte op grote schaal. Dichter
laten we voor ’t gemak de mogelijke besparing op andere
bij huis veroorzaakte een brand in de
brandpreven tieve voorzieningen – zoals brandmuren,
Rijnmond zware luchtvervuiling en nog
rookluiken en rook melders – nog buiten beschouwing.
maanden lang lozing van ver ont reinigd
Nu we ‘t toch over besparingen hebben: de installatie van een
water in de Nieuwe Waterweg. Ook zijn
sprinklersysteem kan resulteren in een verlaging van de verze
branden bekend waarbij asbest of andere
keringspremie. Reducties tot 50% behoren tot de mogelijk
toxische delen kilometers verderop in
heden.
de lucht wer den aangetroffen. Zulke
Er is ook nog een indirect kostenvoordeel, omdat sprinklers
vervuilingen worden voorkomen door een
Deze brand in een groothandel in
meewerken aan een betere bedrijfsvoering. Andere vormen
beginnende brand direct de kop in te drukken. Hoe eerder het
leer en rubber leverde zichtbaar veel
van bewaking en beveiliging zijn niet meer nodig, waardoor
blussen kan beginnen, des te beter. Sprinklers hebben op dit
luchtvervuiling op.
mankracht vrijkomt voor andere taken.
punt een duidelijke voorsprong, omdat ze direct reageren en
alleen daar sproeien waar het nodig is.
Kortom, investeren in brandbeveiliging is verantwoord, niet
alleen uit moreel maar ook uit zakelijk oogpunt.
Tot 10.000 keer zo weinig bluswater Een sprinkler
in actie sproeit gemiddeld 100 liter water per minuut. Een
brand weerspuit zo’n 600 liter per minuut. Bovendien moet de
brand weer aanmerkelijk langer blussen, aangezien het vuur
minu tenlang de kans heeft gekregen om zich te ontwikkelen.
Zo kan het voorkomen dat de brandweer in vergelijkbare
situaties 10.000 keer zoveel water verbruikt als een
sprinklersysteem.
Steeds meer sprinklers in Nederland Een toenemend
aantal on dernemers onderkent het belang van sprinklerbe
veiliging. Zo is in de afgelo pen jaren het aantal sprinklers in
Bij de brand in Windsor Castle (in
TIP
Voor informatie over de invloed van sprinklers
1992) werd er liefst 7.000.000 liter
op de brandverzekering …
water verbruikt. Voor de aanvoer
… raden we u aan contact op te nemen met uw assurantie
daarvan zou een 7 kilometer lange
tussenpersoon of makelaar in assurantiën. Deze kan u tot
file tankauto’s nodig zijn geweest!
in detail inlichten.
5
5
28
29
6
Voor elk type bouwwerk en de bijbehorende brandge
varen is er een sprinklersysteem op maat. Afhankelijk van de
Voor elk gebouw een passend sprin klersysteem gebruikelijke temperatuur in een ruimte kan tot op de graad
nauwkeurig bepaald worden bij welke temperatuur er geblust
moet worden. Ook de hoeveelheden sproeiwater kunnen
op de situatie worden afgestemd. Gebruikelijk is zo’n 100
liter water per minuut, maar er zijn sprinkers die 400 liter
per mi nuut kunnen versproeien. Verder zijn er uiteenlopende
sproei patronen, detectiemogelijkheden, startmechanismen
en watertoevoervoorzieningen.
Vier soorten sprinklerinstallaties Bijna alle sprinkler
installaties behoren tot een van deze vier systemen:
• nat systeem
Alle leidingen van het systeem zijn continu met water
ge vuld; zodra brand wordt gedetecteerd start het systeem
onmiddellijk met sproeien.
• droog systeem
Dit systeem is met name bedoeld voor ruimten waar het
kan vriezen. Alle leidingen zijn normaliter gevuld met droge
lucht; de hoofdklep en de watertoevoer bevinden zich in
een verwarmde ruimte; zodra brand wordt gedetecteerd
(veelal doordat de ampul breekt) gaat de hoofdklep open
en start het sproeiproces.
• preactionsysteem
In principe een droog systeem; wanneer een ampul wordt
kapotgestoten gaat een sprinkler dus niet direct sproeien.
3% 0,5% 1%
Zodra brand wordt gedetecteerd gaat een alarm af, terwijl
gelijktijdig de leidingen vollopen. Breekt vervolgens de
am pul, dan wordt er onmiddellijk gesproeid.
Preactionsystemen worden vooral toegepast in computer
ruimten, drukkerijen, procesregelkamers en andere ruimten
met meer dan gemiddelde gevoeligheid voor waterschade.
• delugesysteem
95,5%
Bij dit systeem worden alle sproeiers gelijktijdig in werking
nat
gezet; uiteraard kan een delugesysteem zowel met hand
Twence Afvalverwerking, Hengelo
droog
matige bediening als automatisch functioneren. Voor situ
deluge
Adequate brandbeveiliging is ook van groot belang in
a ties waarbij een brand zich extreem snel kan uitbreiden.
preaction
een complex waar jaarlijks meer dan 250.000 ton afval
wordt verbrand. De afvalbunkers van Twence zijn voorzien
Verdeling sprinklerinstallaties naar
’Specials’ Bij felle uitslaande branden met grote hitte
6
van een delugesysteem (349 sprinklers) dat sproeiwater
het soort systeem.
ontwikkeling laten waternevelsystemen (fine waterspray) de 6
kan betrekken van speciale hydranten.
30
31
beste resultaten zien. Bovendien worden deze systemen inge
Hierop is de waterweg vrij en begint de sprinkler onmiddellijk
zet op plaatsen waar veel waterschade aan apparatuur kan
te sproeien, doordat de pomp(en) direct water via het leiding
5
ontstaan (bijvoorbeeld in turbineruimten).
stelsel aanvoeren. Tegelijkertijd wordt de brand gemeld bij
Er zijn ook systemen uitgerust met infrarooddetectie.
brandweer en eventuele andere op het meldsysteem aan ge
sloten instanties; ook gaat in het bedrijf een waarschuwings
Geen sprinklersysteem zonder sprinklers De sprinkler
bel rinkelen.
is een uitvinding van de Amerikaan Henry S. Parmelee die er
3
De soort vloeistof, soort en dikte van het ampulglas bepalen
in 1870 zijn pianofabriek mee beveiligde. Het duurde tot 1940
de reactietemperatuur en snelheid van de sprinkler. De vorm
voordat het huidige type sprinkler werd ingevoerd. Deze
4
van het juk (3) en vooral de spreiplaat (4) zijn maatgevend voor
zo genaamde ’spray’sprinkler bestrijdt naar onderen (of aan
het sproeipatroon. Eén sprinkler kan tussen de 6 en 20 m2
de zijkant) de brandhaard én houdt naar boven het plafond
beveiligen.
op betrekkelijke lage temperatuur, zodat de bouwconstructie
De verbruikte waterhoeveelheid per tijdseenheid is afhankelijk
stand kan houden.
van de grootte van de schroefdraad (5) en de waterafsluiting.
Henry S. Parmelee is de uitvinder
Gemiddeld verbruikt een sprinkler 100 liter water per minuut;
Na 1970 ziet de ’large drop’ sprinkler het licht. Vooral
van de sprin kler. Dit is een van zijn
be paalde ESFRsprinklers halen 400 liter per minuut. Ter ver gelij
in gebouwen met veel brandgevaarlijke (opslag)goederen is
allereerste modellen uit 1878 die
king: een brandweerspuit heeft zo’n 600 liter per minuut nodig.
deze sprinkler van groot nut. Deze variant heeft een naar
al een ver rassend grote gelijke nis
beneden gericht patroon van grote èn kleine waterdruppels.
vertoont met de huidige sprinklers.
ESFR-sprinklers, juist in opslag- en distributiecentra
De kleine druppels (minder dan 1 millimeter doorsnede)
Brand in opslag en distributiecentra kan catastrofale gevolgen
leggen een groot scherm om de brand, dat al te sterke
hebben. Doordat goederen hoog zijn opgestapeld, schiet het
temperatuurstij gin gen voorkomt. De grote druppels dringen
vuur omhoog. Daarbij functioneren de smalle ruimten tussen
in de verbrandings gassen door; ze hebben een koelende en
de stellingen vaak als een ’schoorsteen’. Binnen de kortste tijd
blussende werking op de materialen.
grijpt een brand om zich heen.
Juist met het oog op dat gevaar is de ESFRsprinkler ontwik keld.
Rond 1983 deed de quick response sprinkler zijn intrede.
Door de snelle reactietijd en de grote sproeicapaciteit dooft dit
De naam zegt het al: een snel reagerende sprinkler. Omstreeks
type sprinkler de vuurhaard in een zo vroeg mogelijk stadium.
1990 ontstond de Early Suppression Fast Response sprinkler
(ESFR). Dit zijn extreem snel reagerende sprinklers die per
Welke randvoorwaarden stelt een ESFR-installatie?
tijdseenheid relatief veel water verbruiken. De basisgedachte
• maximale gebouwhoogte: 13,7 meter
hierachter: hoe eerder een zich ontwikkelende brand wordt
• maximale dakhelling: 170 mm/meter
behandeld, hoe beter.
• geen daklichten, lichtstraten of rookluiken
• geen stellingen met dichte legborden
Beginnende brand gaat
• geen containers of bakken met open bovenzijde
gepaard met een tempera
• uitsluitend in vorstvrije ruimten
tuur stijging. De vloeistof
• geen brandbare dak of wandisolatie.
2
in de am pul (1) gaat
uitzetten, waar door bij een
1
Een ESFR
TIP
installatie kan niet, of slechts onder aanvullende
Als bijkomend voordeel van ESFR-sprinklers in
bepaalde temperatuur het
magazijnen …
glas breekt en het ontslui
… hoeven geen sprinklers in de palletstellingen
tingsmechanisme (2) in wer
aangebracht te worden.
6 king treedt.
6
32
33
TIP
De toegestane stapelhoogten
Temperatuur ºC
in een met daksprinklers beveiligde ruimte …
1
900
… kunt u afleiden uit deze tabel:
800
2
700
goederencategorie*
1
2
3
4
Temperatuurontwikkeling bij:
600
bulkstapeling
7.6
7.5
7.2
4.4
1 ’normale’ brand
500
stapelbare pallets
5.7
5.0
3.2
3.0
response brandweer na
2
400
automatische melding
palletstellingen
6.8
6.0
6.0
4.0
standaard sprinkler
300
3 installatie
ESFR
12.2
12.2
12.2
12.2
200
3
’quick response’
ESFR rollen papier
6.0
6.0
6.0
6.0
4 sprinklerinstallatie
100
4
0
Bij installatie van Early Suppression Fast Response sprinklers
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Tijd in minuten
zijn dus grotere stapelhoogten toegestaan.
voorwaarden, worden toegepast bij opslag van brandbare
* Goederen en verpakking worden ingedeeld in
vloeistoffen, tissuepapier, aerosols en onverpakte (schuim)
4 categorieën variërend van 1onbrandbaar
kunststoffen.
tot 4zeer brandbaar.
Tientallen soorten Staande sprinklers worden toege
past in de industrie, dáár waar geen plafonds zijn. De leiding
Concealed sprinklers hebben naast de hittegevoelige ampul
wordt op een bepaalde hoogte aangebracht, waarna de
en de afsluitklep ook nog een gesoldeerd afdekplaatje. Dank
sprinklers er bovenop worden gemonteerd. Op deze wijze zijn
zij dit vaak gekleurde plaatje kunnen sprinklers harmoniërend
de sprinklers tevens beter beschermd tegen mechanische
met het interieur of ’zo goed als onzichtbaar’ worden aange
beschadiging.
bracht. Bij hitteontwikkeling zal door smelten van de soldeer
Open sprinklers bezitten geen hittegevoelige ampul en afsluit
dit plaatje er het eerst afvallen. Wanneer daarna ook de ampul
klep; zodra het detectiesysteem brand signaleert treedt dit
barst zal de sprinkler in werking treden.
type sprinkler in werking. Deze sprinklers worden toegepast
Het is overigens geen wet dat sprinklers uitsluitend water ver
in delugesystemen.
sproeien. Er zijn ook sprinkler annex schuimblussystemen.
Hangende ’quick
Designsprinkler, fast
Standaardmodel met
Horizontale ’quick
Open sprinkler met grote
Early Suppression Fast
Staand model voor
response’ sprinkler.
responsetype.
normale reactietijd.
response’ wand sprinkler.
sproeicapaciteit.
Response Sprinkler
bijvoorbeeld industrie.
6
(ESFR).
6
34
35
7
In Nederland zijn geen gevallen bekend van bran den
met dodelijke slachtoffers in gebouwen met gecertifi ceerde
Als ’t erop aankomt: de feiten
sprinklerbeveiliging. In de Verenigde Staten en GrootBrittan
nië zijn verschillende onderzoeken uitgevoerd naar de invloed
van sprinklers op de brandschade. Uit vergelijkin gen komt naar
voren dat bij sprinklerbeveiliging veel men senlevens worden
gespaard en er slechts een fractie van de materiële schade
ontstaat.
Wat sterk meetelt, is dat sprinklers niet uitsluitend de brand
blussen. Ze dragen eveneens zorg voor afkoeling van de
gas sen en het ’neerslaan’ van rookdeeltjes. Dat verkleint de
kans op verstikking of vergiftiging (indien de rook toxische
be stand delen bevat).
De cijfers Recente cijfers uit diverse Europese landen
geven een unaniem beeld.
Nog voordat de brandweer is gearriveerd hebben sprinklers in
99 van de 100 gevallen de brand al bedwongen. En dat terwijl
in Nederland de brandweer gemiddeld al binnen 8 minuten
(een absoluut wereldrecord!) op de plaats van de brand is.
Maar die eerste 8 minuten zijn voor een brand een zee van
tijd, een nietig vonkje kan in die periode al uit groeien tot een
vuurzee.
Duits onderzoek in opdracht van het Verband
Gebleken is dat bij automatische beveili
der Sachversicherer leert dat 60% van de bran-
ging in Nederland 80% van de branden
den in gesprinklerde gebouwen wordt geblust
in Nederland door 5 of minder sprinklers
door één of twee sprinklers.
worden geblust.
Terug naar de vergelijking tussen gesprinklerd en niet
gesprinklerd.
In nietgesprinklerde gebouwen blijkt een brand gemiddeld
70% van het totaaloppervlak te bestrijken, waarbij ongeveer
TIP
Bij het aanbrengen van een verlaagd plafond …
… in bijvoorbeeld kantoorgebouwen of winkels dienen
Madame Tussaud, Amsterdam
de sprinklers in dit plafond te worden geïnstalleerd. Bij
Als érgens een onverhoopte brand uiterst snel de kop moet
minder dan 80 centimeter ruimte tussen nieuw plafond en
worden ingedrukt, dan is het wel bij de warmtegevoelige
de bovenliggende vloer behoeven geen extra sprinklers te
wassen beelden van Madame Tussaud. De sprinklerinstallatie
worden aangebracht.
7
is ’onzichtbaar’ voor het publiek, aangezien de leidingen en
7
sproeikoppen zijn weggewerkt in de koven en plafonds.
36
37
x e 1.000.000
ker al eens op een koude douche getracteerd. Een
Aantal
700
gebluste
preactionsysteem, waarvan de leidingen pas vol
branden
600
10
lopen ná detectie van een brand (zie Hoofdstuk 6),
9
sluit dit soort ongelukjes overigens geheel uit.
500
8
400
Totale brandschade in nietgesprin
7
Op grote schaal Interessant vergelijkings
300
klerde objecten in Nederland (door
6
materiaal over het effect van sprinklers levert de
5
200
branden met schade van meer dan
5
Amerikaanse stad Scotts dale (Arizona) op. Deze
4
1 miljoen euro)
4
plaats met zo’n 215.000 inwoners zou in Neder
100
(*exclusief vuurwerkramp in Enschede
3
land tot de grotere steden behoren. In Scotts dale
0
Bron: Brandbrief van het Verbond
2
wordt vanaf juni 1985 alle nieuwbouw, inclusief
1999
2000*
2001
2002
1
1
1
1
1
1
1
van Verzekeraars)
1
de woningen, verplicht voorzien van sprinklers. Dit
0
heeft ertoe geleid dat in middels meer dan 50% van
1 2 4 5 8 13 16 25 35
50% van de inventaris beschadigd wordt. In gesprinklerde
Aantal sprinklers in werking
de inwoners ‘sprinklerveilig’ woont.
gebouwen krijgt meestal niet meer dan 9 m2 van het op per
Tussen 1 januari 1987 en 1 januari 2001 vielen er
vlak (bron: TNO) met het vuur te maken, terwijl nauwelijks
Overzicht van het aan tal sprinklers
bij bran den in Scottsdale in de gesprinklerde gebouwen geen
beschadigingen optreden.
dat in werking treedt om een brand
do delijke slachtoffers, terwijl over dezelfde periode in onge
te blussen: in 9 van 16 gevallen
sprinklerde gebouwen 13 doden waren te betreuren. De
Een kans van 1 op 14 miljoen De kans dat een sprinkler
klaren één of twee sprinklers de klus.
ge middelde scha de in gesprinklerde gebouwen bedroeg
gaat sproeien door een productiefout is 1:14.000.000.
3.500 dollar tegenover 39.000 dollar in de gebouwen zon
Statis tici spreken hier van een ’verwaarloosbaar kleine kans’.
der sprinklers.
Of an ders gezegd: u kunt er gewoon van uitgaan dat een
Verder blijkt dat in Scottsdale 92% van de branden in ge bou
sprinkler systeem niet zomaar gaat sproeien.
wen met sprinklers door één of twee sproeikoppen wordt
Zelfs als we ongelukjes meerekenen blijkt uit onderzoek dat
ge blust.
slechts 1 op de 500.000 sprinklers afgaat zonder dat er brand
is. Dat is een kleinere kans dan zes goed in de Lotto. Bijna altijd
is in dit soort zeldzame gevallen een mechanische beschadi
De kosten door brandschade in
x $ 1.000.000
ging de oorzaak van het afgaan van de sprinkler. Bijvoorbeeld
Scottdsdale vergeleken met het
doordat de ampul met grote kracht door een voorwerp wordt
landelijke Amerikaanse gemiddelde.
getroffen. Op deze wijze is een wat te overijverige schoon ma
10
8
6
TIP
Om een indruk te krijgen
van het aantal benodigde sprinklers …
4
… deelt u het totale te beveiligen oppervlak door het
2
’werkoppervlak’ van één sprinkler. Bij Ninstallaties (kan
toren, winkels) is dat maximaal 12 m2 en bij Hinstallaties
0
(industrie, opslag) kunt u uitgaan van maximaal 9 m2.
1999 / 2000
2000 / 2001
Natuurlijk bepalen ook de vorm en de indeling van het
Scottsdale
gebouw het benodigde aantal sprinklers.
USA Totaal
7
7
38
39
8
Op een automatische brandbeveiligingsinstallatie moet
blindelings kunnen worden vertrouwd. Die zekerheid heeft u
Wie installeert het systeem? Wie inspecteert? bij:• ontwerp, aanleg en onderhoud door een erkende sprinkler
installateur
• certificering door een typeAgeaccrediteerde inspectie
instelling.
Het proces van voorbereiding tot en met nazorg verloopt als
volgt:
• vóórdat de architect het gebouw ontwerpt worden in over
leg met de opdrachtgever en de typeAgeaccrediteerde
inspectieinstelling de uitgangspunten vastgelegd in een
Programma van Eisen (PvE); het PvEdocument bevat onder
meer een omschrijving van het project, de bedrijfsvoering
en de omvang van de beveiliging
• daarna ontwerpt een erkend installateur de installatie vol
gens de vastgestelde uitgangspunten
• een typeAgeaccrediteerde inspectieinstelling keurt het
ontwerp
• gedurende de montage van een systeem kunnen tussen
inspecties worden uitgevoerd; bij oplevering wordt een
eindinspectie door een typeAgeaccrediteerde inspectie
instelling verricht
• goedkeuring wordt gehonoreerd met een certificaat dat een
half jaar geldig is
• dit certificaat is voor verzekeraars en overheid de bevestiging
van de kwaliteit van het systeem.
Onderhoud:
• de voorschriften bevatten ook eisen voor het onderhoud,
te verrichten door een erkende sprinklerinstallateur
• de inspectieinstelling controleert 2 keer per jaar of de
in stallatie bedrijfsvaardig is en of het onderhoud is verricht;
daarbij wordt ook nagegaan of er wijzigingen in het gebouw
en/of het gebruik zijn opgetreden: wanneer een ruimte
Reedijk Wonen, Strijen
waarin staalplaten lagen opgeslagen later wordt volgepakt
De keuze voor één grote, overzichtelijke ruimte (10.000 m2!)
met uiterst brandbare kunststof producten, dan zal dat
vroeg om sprinklerbeveiliging. Op de meeste bouwlagen zijn de
in vloed hebben op de brandveiligheidseisen.
sprinklers weggewerkt in de plafonds. In het winkelgedeelte, waar
8
designmeubels worden verkocht, dragen de sprinklerleidingen bij
8
aan de ‘hightech’uitstraling.
40
41
De zekerheid van type-A-geaccrediteerde inspectie-
instellingen Alleen bij goedkeuring door een onafhankelijke,
typeAgeaccrediteerde inspectieinstelling wordt het LPS 1233
brandveiligheidscertificaat van de internationaal erkende Loss
Prevention Certification Board (LPCB) toegekend.
Dit certificaat biedt de garantie dat:
• een erkende installateur het sprinklersysteem geheel volgens
een goedgekeurd Programma van Eisen heeft ontworpen
en geïnstalleerd
• de installatie is gekeurd volgens de inspectieprocedure
‘LPS 1233’ met toetsing op meer dan 50 kritische punten
• onderdelen als alarmkleppen, drukschakelaars en stromings
schakelaars ook onder noodstroomvoorziening zijn getest
• de gebruiker verzekerd is van een juist functionerende en
periodiek onderhouden installatie, opgebouwd uit goedge
keurde componenten
• de installatie elk half jaar wordt geïnspecteerd op zijn func
tioneren en doelmatigheid.
Kortom, wie brandbeveiliging serieus neemt, gaat alleen in
zee met een erkende sprinklerinstallateur en een typeAge
accrediteerde inspectieinstelling.
8
8
42
43
Veelgestelde vragen over sprinklers
Reageren sprinklers wel op tijd?
Hoeveel sprinklers gaan er bij een brand sproeien?
Zodra een sprinkler een brandje detecteert begint
In veel gevallen niet meer dan één; 25% van de
deze te sproeien. De brand is nog relatief klein, en kan
branden wordt zo geblust. En nog eens 25% wordt met
daarom snel geblust worden. De schade wordt op deze
2 sprinklers onschadelijk gemaakt. Slechts in één op de
wijze zoveel mogelijk beperkt.
vijf gevallen gaan meer dan 10 sprinklers sproeien.
Hoe staat het met de kosten van een sprinklersysteem?
Kan een sprinkler zonder enige reden gaan sproeien?
Bij nieuwbouw gaat het om € 12 tot € 25 per m2.
Die kans is minder dan 1 op 14.000.000. Van de ruim
Maar dan gaat het ook om een investering die mensen
3.000.000 sprinklers in Nederland gaan er per jaar hoog
levens kan redden en die meehelpt de continuïteit van de
uit 6 af, zonder dat er sprake is van brand. Het gaat dan
onderne ming te waarborgen. Want er zijn voorbeelden
om ongelukjes waarbij bijvoorbeeld een sprinklerampul
te over van bedrijven – mét een goede brandverzekering
wordt kapotgestoten. De kans dat een sprinkler door een
– die na een grote brand failliet gingen.
productiefout spontaan afgaat is zo goed als nihil.
Is het sproeiwater niet funest
Veroorzaken sprinklers geen waterschade?
voor elektrische apparatuur?
Sprinklers blussen een brand door te sproeien, dus
Sprinklers gebruiken naar verhouding geringe
er is kans op waterschade. De brand wordt echter al
hoeveel heden water (omdat ze snel en gericht blussen)
in een heel vroeg stadium aangepakt. Hierdoor is er
en ze sproeien veelal alleen daar waar de brand is. Veel
naar ver hou ding weinig bluswater nodig. Dus: minder
appa ra tuur loopt daardoor geen of slechts lichte water
brandschade én minder waterschade.
of brandschade op.
Hoe zit het met de rook?
Een sprinklersysteem? Dan krijg je toch
Bij sprinklerbeveiliging krijgen branden geen kans
van die storende uitsteeksels in het plafond?
om uit te groeien tot vuurzeeën. Dat betekent sowieso al
Die tijden zijn voorbij. Tegenwoordig kunnen sprink
minder rookontwikkeling. Daarnaast gaan sprinklers door
lers – met behoud van alle functionaliteit – ’onzicht baar’
hun sproeipatroon de nadelige effecten van rook tegen
worden geïnstalleerd. Zo zijn er concealed sprinklers met
door de rookdeeltjes ’neer te slaan’. Dit betekent een
afdekplaatjes in de kleur van het interieur.
goede beveiliging tegen vergiftiging en verstikking.
Komen sprinklers gegarandeerd in actie bij een brand?
Waarom moet een ’onbrandbaar’
Zodra de brand voldoende hitte afgeeft zullen de
gebouw beveiligd worden?
sprinklers gaan sproeien. De precieze temperatuur waar bij
Het gebouw is misschien niet brandbaar (hoewel
het sproeien begint, is van tevoren nauwkeurig afgesteld.
dat in de praktijk ook vaak blijkt tegen te vallen), maar
Een gecertificeerd systeem zal met 100% zekerheid bij
de inventaris is dat zeker wél. Bijna overal zijn papier
deze temperatuur in werking treden en de brand blussen
en kunststoffen immers in ruime mate voorhanden. Die
– het vuur is vaak al gedoofd voordat de brandweer ter
kun nen niet alleen bron zijn van branden, maar ook van
plaatse is.
levensbedreigende gassen. Een goed beveiligingssysteem
is dus ook in ’onbrandbare’ gebouwen op zijn plaats.
Veelgestelde vragen over sprinklers
47
Vervolg op pagina 47.
